متن زیر را برای «خبرگزاری میراث فرهنگی» در مدت زمان کوتاهی (حدود ۳ ساعت) نوشتم. وقتی از بنده خواستند تا مطلبی بنویسم که به نوعی با باغ ایرانی در ارتباط باشد، فکر کردم از چه زاویه‌ای به این موضوع توجه کنم که نو باشد. بعد، ایده‌ای که در زیر می‌خوانید، به ذهنم خطور کرد و آن را نوشتم. اما در تمام مدتی که این مطلب را مینوشتم با خودم می‌گفتم “اگر وقت بیشتری داشتم متن جالبی از آب درمی‌آمد”. 

یکی از مضرات روزنامه‌نگاری این است که مثلا به تو می‌گویند در رابطه با رنگ زیرپوش رییس جمهور آنگولا مطلب بنویس، و تو باید توانایی نوشتن آن را بدون این‌که فرصت داشته باشی کتابی را ورق بزنی داشته باشی. و این است که گاهی مطالب ناقص و دم‌بریده می‌شوند.

از این که این ایده را زخمی کردم، ناراحتم، اما امیدوارم بعدها کسی بتواند این متن تحقیقی را به نحو شایسته‌تری بنویسد.

ادامه مطلب …

هر چند که تهران پیشینه‌ای تاریخی دارد اما تنها از سال ۱۲۵۹ به این طرف است که به عنوان پایتخت برای ایرانیان معنای دیگری یافته است. تهران از زمانی که پایتخت شده تا زمانی‌که ما در آن زندگی می‌کنیم، حوادث بسیاری را پشت‌سر گذاشته که برخی از این وقایع به تغییراتی در منظر شهری مرتبط است. با همه‌ی دگرگونگی‌های مربوط به ساختار شهری، که در تهران رخ داده و برخی از آن‌ها چنان بوده‌اند که از تهران چهره‌ای کاملا جدید ساخته‌اند، هنوز این تغییرات ادامه دارند و کمتر کسی از چهره‌ی آینده‌ی تهران خبر دارد.
وقتی به تاریخ شهرداری تهران نظر می‌افکنیم متوجه این موضوع می‌شویم که گاهگاهی برای توسعه‌ی این شهر طرح‌هایی وجود داشته که یا اجرا شده‌اند یا در آرزوی اجرا شدن به دیار فراموشی رهسپار گشته‌اند. اما وقت‌هایی هم هست که هیچ برنامه‌ی مدون یا طرح جامعی برای توسعه و از همه مهم‌تر نگاهداشت میراث فرهنگی و میراث طبیعی این شهر درنظر نبوده است.
در این نوشتار قصد داریم دلیل حرمت چنارهای شهر تهران را بازبینی کنیم و طریق حفاظت از این میراث طبیعی پایتخت را مورد ارزیابی قرار دهیم.

ادامه مطلب …

تعزیه در میان سنت‌های ایرانی رفتاری است آیینی – نمایشی که با ساخت و پرداختی تاریخی – دینی، ریشه در رفتارها و مناسک آیینی کهن ایرانی دوانده و مایه از اسطوره‌ها و داستان‌های تاریخی ایرانی گرفته است. در واقع داستان‌ واقعه‌های تاریخی هریک از مجالس تعزیه، به صورتی خاص با اسطوره‌ها و قصه‌ها در می‌آمیزد.
هر مجلس از تعزیه نمایشگر نبرد میان گروهی از نیروهای اهورایی و مینوی با گروهی از نیروهای اهریمنی و شریر در قلمرو زندگی دنیوی، و برتابنده‌ی صورت ویژه‌ای از قداست و خباثت آدمیزادگان بر روی زمین است. مسلمانان شیعه در نمایش آیینی – مذهبی تعزیه به سنت تکرار بازمی‌گردند و اعمال و رفتارهای آغازین نیاکان خود را، گویی که در زمان حال روی داده است، تکرار می‌کنند و باز می‌نمایند. تعزیه‌خوانی، صحنه‌هایی از واقعه‌های تاریخی را که حدود یک‌هزار و چهارصد سال پیش از آن‌ها گذشته و زمینه‌ و صبغه‌ی اسطوره‌ای به خود گرفته‌اند، احیا و بازگو می‌کند.
تعزیه به دو شکل هنر کلامی نوشتاری و گفتاری در جامعه و فرهنگ ایران حضور یافته است. شکل کلامی – نوشتاری تعزیه، نسخه‌های تعزیه یا تعزیه‌نامه‌هایی است که به صورت مکتوب به ما رسیده، و شکل کلامی – گفتاری آن تعزیه خوانی است که صورت بیان واقعه‌های تعزیه‌نامه‌ها به شیوه نقالی و نمایش صحنه‌های واقعه‌هاست.
ما از تعزیه به عنوان میراث معنوی ذکر به میان می‌آوریم چرا که زمان پیدایش تعزیه به دوران اسطوره‌های باز می‌گردد. از طرفی تعزیه نه تنها با اسطوره و آیین مرتبط است بلکه با دین و مذهب ایرانیان نیز پیوند خورده است. در تعزیه، هم تکرار تاریخ مدنظر است هم ابعاد ادبی و نمایشی را در آن می توان تسخیص داد.
نقش و کارکرد تعزیه در جامعه بسیار وسیع است. چنان‌که انگاره سازی برای شیوه‌‌ی رفتاری عامه‌ی مردم، ایجاد شور قدسی، تطهیر روح و تزکیه‌ی نفس، تسکین آلام و دردها، تحکیم همبستگی و وحدت، حفظ و استمرار موسیقی سنتی و … از عوامل و آثار تعزیه به شمار می‌روند.
مکان‌هایی که تعزیه از دوران قدیم تا به امروز در ایران برگزار می‌شود، قابل توجه است. تعزیه‌خوانی به دو صورت سیار (روی گاری و تریلی) و ثابت (در تکایا و حسینه‌ها و میدان‌های شهر)  برگزار می‌شده و می‌شود.
دیگر این‌که مجالس تعزیه، انواع مختلف دارد. برخی از آن‌ها وقابع کربلا و برخی دیگر مصائب خاندان پیامبر اسلام را بازگو می‌کنند. برخی از تعزیه‌ها، شاد بعضی دیگر، غم‌انگیز و انواع دیگر، حماسی و عاشقانه و اخلاقی هستند. همچنین تعزیه ها را می‌توان به صورت تعزیه‌های اصلی و تعزیه‌های فرعی و گوشه‌ها تقسیم‌بندی کرد.
کسانی که در تعزیه نقش به عهده می‌گیرند، اولیاخوانان، اشقیاخوانان، اشخاص میانه حال و کسانی که در نقش جانوران در نظر گرفته می‌شوند، دیده می‌شوند.
از طرفی، لباس و اسباب تعزیه نیز اهمیت دارند. در تعزیه لباس امام‌خوان، اولیاخوان، بچه‌خوان، قاصدان و فرستادگان، اشقیا و مخالف‌خوانان، فرنگیان، درویشان، فرشتگان، دیوان و جنیان و پریان، درگذشتگان و مردگان با یکدیگر از لحاظ رنگ و شکل و طرح با یکدیگر متفاوت است. در تعزیه از شمشیر، خنجر، سپر، گرز، چماق، تبرزین، تیرو کمان، نیزه، کلاهخود، پر، زره، چکمه، عصا، مُشک، زنجیر، حجله، نشیمنگاه امیران، چادر، صورتک، علامت، علم و بیرق، شال، کجاوه و هودج، صندوق، اسب، شتر و قاطر و … استفاده می‌شود.
دیگر این‌که، در تعزیه نمی‌توان نقش موسیقی و استفاده از سازهای موسیقی را نادیده گرفت. شیوه‌ی اجرای موسیفی در حین برگزاری تعزیه و استفاده از انواع مختلف آن موضوعی است که به تعزیه غنای بیشتری می‌بخشد.
همچنین، ادبیات مورد استفاده در تعزیه، ویژگی‌های منحصر به فرد خودش را دارد. در تعزیه از زبان شعر و به تبع آن از استعاره و تشبیه و کنایه و تلمیح و بحر طویل و … استفاده می‌شود. شیوه‌ی گفتار در تعزیه نیز حالات و انواع گوناگون دارد. در تعزیه، همه‌ی انواع تک‌خوانی و مناجات و خطابه و رجزخوانی و گفتگو با خود و زبان حال و گفتگو با اشیا و حیوانات و همسرایی و دعای پایانی مجلس دیده می‌شود.
 از مجموعه مطالب بالا می‌توان به ویژگی‌های تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی تعزیه پی برد و راز ماندگاری آن را دریافت. به همین سبب است که می‌توان تعزیه را به عنوان میراث معنوی پذیرفت و تلاش کرد که در فهرست میراث معنوی جهانی به ثبت برسد.

منبع: پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی: از آغاز تا پایان دوره‌ی قاجار در تهران، عنایت‌الله شهیدی؛ با همکاری، ویرایش و نظارت علمی علی بلوکباشی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی با همکاری کمیسیون ملی یونسکو در ایران، ۱۳۸۰

۱- یک پیشنهاد: گردشگری کم‌شتاب

به عنوان راهنمای گردشگری همواره با هم‌وطنانم در ایران و خارج از کشور سفر می‌کنم. آن‌چه که از این سفرها دانسته‌ام این است که بیشتر ایرانیان علاقمندند در یک سفر از مکان‌های بیشتری دیدار کنند و در مقابل عده کمتری هستند که درک عمیق‌تر از یک فضا و مکان خاص را به دیدار از مکان‌های بیشتر ترجیح می‌دهند.
از سفرهای متعدد آموخته‌ام که همیشه در سفر حسرت هست و البته برخلاف ظاهرش، نکته‌ای منفی تلقی نمی‌شود. حسرت ندیدن برخی از شهرها، جاذبه‌ها، آثار طبیعی و فرهنگی، آن‌هم به خاطر کمبود وقت، حس دائمی یک مسافر است و همین حس او را به سفرهای بیشتر تشویق می‌کند و رویای سفر را همواره در وجود او زنده نگه می‌دارد.
 
جهان‌بینی و بر اساس آن، ایدئولوژی مسافر به این بستگی دارد که در یک زمان محدود، خواستار دیدار بیشتر و درک کمتر یا درک بیشتر و دیدار کمتر باشد. شاید شما از آن دسته افرادی باشید که فکر می‌کنند عمر انسان به اندازه کافی نیست و اگر قرار باشد که طبیعت زیبا و آثار فرهنگی و تاریخی دنیا را ببینند باید عجله کنند. در واقع همین نگرش باعث شده که کمیت در گردشگری کیفیت آن را تحت تاثیر قرار دهد و آثار منفی گردشگری بیشتر نمود پیدا کند.

به دلایل عوارض مخرب و منفی گردشگری، چند سالی است که یک مفهوم نو در گردشگری مورد مطالعه قرار گرفته و از آن با عنوان «گردشگری کم‌شتاب» SLOW TOURISM یاد می‌شود. «گردشگری کم‌شتاب» خود در پی SLOW LIFE و SLOW FOOD و SLOW MUIC و SLOW MEDICINE شکل گرفته و تمام هدفش درک عمیق توام با لذت بردن از سفر و توسعه پایدار در گردشگری است.

«گردشگری کم‌شتاب» بر این اساس استوار است که گردشگران به جای افزایش حجم تجربیاتشان در یک سفر به کیفیت تجاربشان توجه نشان دهند. «گردشگری کم‌شتاب» توصیه می‌کند که مسافران از سرعت قدم‌هایشان بکاهند تا فرصت بیابند با مکان و مردمی که در آن هستند تعامل بیشتری برقرار کنند.

گردشگران در بسیاری از موارد در طلب آرامش و دوری از فشارهای روزمره‌ی زندگی سفر می‌‌کنند، اما گاهی به هدفشان نمی‌رسند. تنها با رعایت اصول «گردشگری کم‌شتاب» می‌توان از استرس سفر کاست و آرامش را تجربه کرد.

بسیاری از گردشگران وقتی به یک مکان تاریخی سفر می‌کنند، تنها سرگرم عکس گرفتن از خودشان و بناها می‌شوند و ارتباط با محیط اطراف و مردم را از دست می‌دهند. در «گردشگری کم‌شتاب» این ایده مطرح است که می‌توان به لایه‌های زیرین و پنهان مکان و موارد جانبی آن  توجه کرد و تنها به نمای خارجی محیط و مناظر اطراف بسنده نکرد.

امروزه در دنیا «طراحی تجربه» بسیار مورد توجه قرار گرفته است و سفر یکی از مواردی است که تجربه‌های منحصر به‌فردی را می‌توان در آن طراحی و ایجاد کرد. در «گردشگری کم‌شتاب» تعداد تجربه مورد نظر نیست بلکه رسیدن به «اوج در تجربه» اهمیت دارد.

یکی از مواردی که در سفر به آن بها داده می‌شود، برنامه ریزی برای سفر است. این مورد به تنهایی ارزش قابل توجهی است، اما اگر برنامه‌ریزی فشرده باشد می‌تواند لذت سفر را از بین ببرد. در «گردشگری کم‌شتاب» گاهی عدم برنامه‌ریزی برای سفر مورد توجه قرار می‌گیرد و به این ترتیب، مسافر در یک حالت خلاء و تعلیق لذت‌بخشی قرار می‌گیرد که باعث می‌شود به درک جدیدی از توانائی‌های بالقوه‌ی خود نائل شود.

خلاصه این‌که اگر قرار است که در سفر با طبیعت و فرهنگ مقصد آشنا شویم، از آن لذت ببریم و جانی تازه به روح و جسم بدمیم، تنها با شناخت فلسفه و رعایت اصول «گردشگری کم‌شتاب» می‌توان این امکان را به وجود آورد.

آرش نورآقایی

۲- ارائه یک روش کاربردی در تئوری گردشگری کم‌شتاب

یکی از مبانی نظری که در موضوع «گردشگری کم‌شتاب» مورد توجه قرار می‌گیرد، این است که گردشگران با آهسته‌تر کردن سرعت سفرشان یا به عبارتی آهسته‌تر کردن سرعت قدم‌هایشان می‌توانند از سفر لذت بیشتری ببرند.
بر اساس همین منطق است که گردشگرانی از کشورهای مختلف با دوچرخه به دور دنیا سفر می‌کنند، یا علاقمندان به سفری که یک مسیر طولانی را در مدت هفت سال پیاده می‌پیمایند. شاید این‌گونه سفر کردن خوشایند همگان نباشد و یا امکان آن برای بیشتر علاقمندان به سفر مهیا نباشد. اما گونه‌ی دیگری از پیاده‌روی در سفر را می‌توان بر اساس تئوری «گردشگری کم‌شتاب» طراحی و اجرا کرد.
اگر به کتاب‌های راهنمای گردشگری که توسط ناشران معروف این حوزه چاپ و منتشر می‌شود نگاهی بیندازیم، متوجه می‌شویم که اکثر آن‌ها مسیرهای پیاده‌روی ویژه‌ای را در هر یک از شهرهای مقصد طراحی و ارائه کرده‌اند. بنابراین گردشگرانی که این کتاب‌ها را تهیه می‌کنند با متن‌ها و نقشه‌هایی روبرو می‌شوند که آن‌ها را به گام‌زدن در شهر‌ها، ارتباط با مردم، درک سبک زندگی و نهایتا کشف لایه‌های پنهان مقصد، تشویق می‌کند.
جالب این است که دفاتر خدمات مسافرتی در تورهای دسته‌جمعی، روزهایی را به نام FREE DAY تعریف می‌کنند تا هر گردشگر بدون حضور و حتی کمک‌‌های غیر ضروری دیگران، خود را در میان مردم شهر یا روستای مقصد و یا طبیعت اطراف گم کند و به درک و کشف شخصی بپردازد. گاهی این روزهای آزاد در تورها، یکی از بهترین و عمیق‌ترین تجربیات گردشگران است.
قدم‌زدن در شهرهای مقصد گردشگری به عنوان یکی از مرام‌های «گردشگری کم‌شتاب» مطرح است. گردشگر با اقامت چند روزه در یک شهر، بلاخره روزی را فرصت خواهد یافت تا بر اساس نقشه، پیاده به سوی محل پاتوق‌های مردمی از قبیل پارک‌ها و رستوران‌ها و بازار و مراکز تفریح برود و با مردم آشنا شود. کارهای شخصی خود از قبیل امور بانکی و اینترنت و پست را انجام دهد و احیاینا از سوپرمارکت یا داروخانه خرید کند. مسلما تجربه‌ی استفاده از اینترنت در یک کافی‌نت داخل شهر با حضور مردم محلی با تجربه‌ی اتصال به اینترنت در داخل هتل متفاوت است و این همان موضوع است که در گردشگری کم‌شتاب به آن توجه می‌شود.
حال هنگامی که قرار است گردشگر را به ماندن بیشتر در یک مقصد تشویق کنیم بایستی به راهکارهایی بیندیشیم که به این هدف کمک کند. تجربه‌ی شخصی نگارنده در سفر به سنگاپور که کشوری بسیار کوچک است و با این حال در ازای جمعیت ۵‌ میلیون نفری‌اش سالانه ۱۰ میلیون گردشگر را به سوی خود جلب می‌کند و آن‌ها را حداقل در یک شهر-کشور به مدت یک هفته نگه می‌دارد، ایجاد مسیرهای پیاده‌روی و ایجاد پاتوق‌های اجتماعی در نزدیکی خیابان معروف این کشور «orchard road» است.

آرش نورآقایی

۳- لطفا برای اطلاعات بیشتر به نوشته‌ی «میترا اسدنیا» در زمینه‌ی «گردشگری کم‌شتاب» در سایت خبرگزاری میراث فرهنگی توجه فرمایید: http://www.chn.ir/news/?section=1&id=32984    

فهرست میراث جهانی یونسکو را در تاریخ ۱ ژوئن سال ۲۰۱۰ میلادی مورد بررسی قرار دادیم و به نتایج زیر رسیدیم:

ادامه مطلب …

متن زیر را به مناسبت «روز جهانی موزه» برای «خبرگزاری میراث فرهنگی» نوشتم.

ادامه مطلب …

امسال نیز همچون سال قبل مراسم «پیر شالیار» در روستای «اورامان تخت» برگزار نشد. این موضوع تنها یک خبر ساده در حیطه‌ی میراث فرهنگی و گردشگری نیست، بلکه در لایه‌های پنهان خود موضوعاتی برای اندیشیدن دارد.

ادامه مطلب …

قبل از خواندن: اگر طبیعت فقط کمی به من فکر داده باشد، بخشی از آن را برای نوشتن این مقاله صرف کردم. هرچند آن‌قدر به همه چیز فقط تُک زدم که شاید کسی متوجه نشود چه می‌خواستم بگویم. 

ادامه مطلب …

چین آثار تاریخی و فرهنگی و طبیعی و بناها و باغ‌ها و موزه‌های فراوانی دارد که باعث می‌شود هر ساله بیش از ۱۰۰ میلیون گردشگر از این کشور بازدید کنند. اما آن‌چه که در این نوشتار به آن اشاره می‌شود، طریقه‌های متنوع چینی‌ها برای ترویج فرهنگ به‌علاوه‌ی درآمدزایی از گردشگری است که می‌تواند برای دست اندرکاران گردشگری و میراث فرهنگی کشورمان قابل توجه و تامل باشد.

ادامه مطلب …

این متن را در بهمن ماه سال قبل برای مجله‌ی «سرزمین من» نوشتم که هم‌زمان با نوروز ۸۹ به چاپ رسید و حالا به عنوان یک مسیر سفر در این سایت قرار می‌دهم.

ادامه مطلب …