هفت و هشت در ميترائيسم

مقدمه:
قبلا عرض كرده‌ام كه بعد از اتمام كتاب “عدد، نماد، اسطوره” و از شش ماه پيش تاكنون، همواره سوال زير برايم مطرح بوده:
“چگونه است كه بشر براي مراحل كمال زندگي‌اش از زواياي مختلف، هفت مرحله را در نظر مي‌گيرد، ولي گويي گذر از اين هفت مرحله فقط مدتي كوتاه ذهن او را به خود مشغول مي‌سازد و به مرحله‌ي هشتم مي‌انديشد. تازه اين مرحله‌ي را نيز برنمي‌تابد و براي مراحل بعدتر فلسفه‌ي جديدي را پي‌ريزي مي‌كند.”

بنده قصد ندارم كه مراحل بعدي، يعني از هشت به نُه و … را نيز مورد بررسي قرار دهم، چراكه فكر مي‌كنم اگر به جواب اين سوال كه “چگونه بشر از هفت به هشت رسيد؟” نزديك شوم، مراحل ديگر به خودي خود روشن خواهد شد.

در اين ميان، يكي از موضوعاتي كه در مورد سوال “چگونه بشر از هفت به هشت رسيد؟” ذهن را به خود مشغول مي‌سازد، طرح آن از ديدگاه ميترائيسم است.

هفت در ميترائيسم
در آئين مهري رقم هفت اهميت اساسي دارد. روي برخي از نقوش برجسته يافت‌شده در اطراف رود دانوب هفت سرو مي‌بينيم كه به طور متناوب با هفت خنجر آمده‌اند. در مهركده‌ي ناحيه‌ي دورا، هفت پله مي‌بينيم كه به محرابي مخصوص منتهي مي‌شود.
روي حاشيه‌ي نقش برجسته‌اي كه در بولونيا يافته شده، سيارات هفت‌گانه ديده مي‌شود كه به ترتيب روزهاي هفته نقر گرديده‌اند.
روي موزائيك مركزي هفت سپهر اُستي، هفت در به شكل نيم‌دايره نقر شده كه همه محيط راهرو مركزي را اشغال كرده است. در مهركده‌ي «فلي‌سي‌سي موس» سطح موزائيك شده راهروي مركزي هفت در را نشان مي‌دهد كه معرف هفت مقام هستند. در بخش هشتمي از آن ظرفي مي‌بينيم كه محصور از خار و خاشاك است.
يك نقش برجشته در شهر «مانهايم» آلمان هست كه آثار ابتدائي بودن و قدمت ديرينش هويداست. روي آن هفت مذبح نقاشي شده وجود دارد كه همگي در يك رديف قرار گرفته‌اند.
مهرپرستان معتقد بودند كه روح انساني مي‌تواند از سيارات هفت‌گانه عبور كند و همين‌طور مي‌پنداشتند كه ايزدان باد قادر به تسهيل يا ممانعت از اين عبور و انتقال هستند. 

در كتاب «ميترا (آيين و تاريخ)» اثر «راينهولد مركلباخ» نيز آمده است:
“بر روي شنل ميترا، در لحظه‌ي قرباني هفت ستاره مي‌درخشد و در زمينه‌ي پشت (بالاي سر ميترا) اغلب هفت ستاره ديده مي‌شود. افزون بر آن، در بسياري از سنگ‌نگاره‌ها هفت مذبح براي آيين خدايان مرئي (ستاره‌ها) كشيده شده است.
در بسياري از مهركده‌ها نيم‌تنه يا تصوير هفت خداي سياره‌اي حك شده است. در برخي موارد سياره‌ها در رديف روزهاي هفته تنظيم شده‌اند.”

هفت مرحله‌ي مهري شدن و ارتباط آن‌ها با سيارات، عناصر و فلزات
ميرچا الياده در كتاب “رساله در تاريخ اديان” مي‌نويسد:
در رموز ميتراپرستي، نردبان آييني هفت پله داشت و هر پله از فلزي خاص ساخته شده بود. ارتباط اين پله‌ها با فلزلت و سيارات به طريق زير بود:
نخستين پله: سربي در ارتباط با سياره كيوان (زحل)
دومين پله: رويين در ارتباط با زهره
سومين پله: برنجين در ارتباط با مشتري (ژوپيتر)
چهارمين پله: آهنين مرتبط با مريخ
پنجمين پله: فلز ممزوج مسكوكات در ارتباط با عطارد
ششمين پله: سيمين در ارتباط با ماه
هفتمين پله: زرين مرتبط با خورشيد
رازآموز با بالا رفتن از اين نردبان، هفت آسمان را درمي‌نورديد و به جايگاه رفيع مي‌رسيد.

«راينهولد مركلباخ» نيز هنگامي‌كه در مورد مقام‌هاي هفت‌گانه مهري سخن به ميان مي‌آورد اشاره مي‌كند:
“هريك از مقام‌هاي مقدس، تحت قيموميت يك خداي سياره‌اي قرار داشت:
1- كلاغ (Corax)- تحت قيموميت خداي عطارد
2- همسر (Nymphus)- (شفيره، عروسك، داماد) تحت قيموميت زهره
3- سرباز (Miles)- تحت قيموميت مريخ
4- شير (Leo)- تحت قيموميت مشتري
5- پارسي  (Perser)- الهه‌ي ماه (لونا) 
6- پيك خورشيد (Heliodromus) – تحت قيموميت خداي خورشيد، سُل (Sol)
7- پدر (Pater)- بلندپايه‌ترين روحاني- تحت قيموميت زحل”

از طرف ديگر، اوريژنا (Horigenes) متكلم بزرگ مسيحي، در دفاع خود از مسيحيت در برابر حمله‌‌ي كٍلٍسوس Celsus افلاطوني مي‌گويد، كٍلٍسوس درباره‌ي آيين رازورزي ميترا ابراز داشته است كه:
“در آيين ميترا براي هر دو گردش در آسمان يك نماد وجود دارد، يك گردش (دايره‌اي) به فلك ثوابت و ديگري به سياره ها تعلق دارد و راه روح نيز از ميان هر دو مي‌گذرد. اين نماد چنين است: نردباني هفت دروازه كه به دروازه‌ي هشتم منتهي مي‌شود.
نخستين دروازه از سرب است،
دومين از جيوه،
سومين از مس،
چهارمين از آهن،
پنجمين از زر آميخته (آلياژي از زر- سيم)،
ششمي از نقره و
هفتمين از طلا.
و ادامه مي‌دهد:
نخستين دروازه از آن زحل است و در آن سرب به مفهوم آهستگي است،
دومين دروازه زهره است كه با روشني و نرمي جيوه سنجيده مي‌شود،
سومين، مشتري سنگيني و سختي،
چهارمين عطارد،
پنجمين مريخ (از فلز آميخته و رنگارنگ)،
ششمين – سيمين – ماه، و
هفتمين – زرين‌گونه – به خورشيد تعلق دارد.” 

برخي ديگر از كارشناسان هم چنين ذكر كرده‌اند كه مراحل هفت‌گانه سير و سلوك در ميترائيسم عبارتند از:
1- كلاغ (Korax): مقام خدمتگزاران است. با عطارد و  عنصر هوا مربوط است.
2- عروس يا همسر (Nymphus): كنايه از ازدواج عرفاني با ميتراس (ميترا) است. با زهره و عنصر آب ارتباط دارد.
3- سرباز (Miles): در اين مرحله فرد جزو رزمندگان ميتراس (ميترا) قلمداد مي‌شد. با مريخ و عنصر خاك مرتبط مي‌شود.
4- شير (Leo): مقام مقرٌبان است. با كيوان و با عنصر آتش مرتبط است.
5- پارسي (Perses): مقام آزادگي و دليري است. با ماه ارتباط دارد.
6- پيك خورشيد ((Heliodromus: مقام اطمينان است. با خورشيد در ارتباط است.
7- پدر يا پير (Pater): استاد مقدس و نماينده‌ي ميتراس (ميترا) بر روي زمين است. با زحل در ارتباط است. 

مي‌بينيم كه، گرچه در ترتيب مقام‌ها و پله‌ها، و ارتباط آن‌ها با عناصر و فلزات و سيارات نظرات با هم انطباق كامل ندارند، اما اسامي و تعداد سيارات در همه موارد يكسان هستند.

هفت مقام مهري به چه معنايي بودند
«فرانتس كومون» كه نظرياتش در مورد مهرپرستي و ميترائيسم براي مدت طولاني مورد قبول بود عقيده دارد:
“آسمان داراي هفت وادي، يا هفت طبقه و قلمرو پنداشته مي‌شد و هر طبقه يا قلمرو به نام و وابسته به سياره‌اي بود. تصور نردباني بود به هفت پله يا هفت در كه به روي هم افراشته رو به بالا بود و هر يك از فلزي ساخته شده كه كنايه به راه‌هاي رسيدن به طبقات آسماني يا ستارگان را بيان مي‌كرد.
سالكي كه وارد گروه مي‌شد براي سلوك بايد از اين درها يا پله‌ها يا طبقات عبور مي‌كرد. روان در طول زماني كه اين وادي‌ها را مي‌پيمود به تدريج پالايش مي‌يافت. هواهاي نفساني را فرو مي‌نهاد و سبك‌بار مي‌شد و از آن‌چه كه هنگام فرود آمدن به زمين از تمايلات و غرايز انساني كسب كرده بود به تدريج رها مي‌شد.
نيروي اصلي و محركه‌ي خود را در ماه مي‌گذاشت. تمايلات و آرزوهايش را به مركوري و ديگر خواست‌ها را به ونوس و نيرومندي و هشياري را به خورشيد، ستيزه‌جويي و پيكارگري را به مارس، آرزوهاي جاه‌طلبي را به ژوپيتر و آرزوهاي ديگر را به ساتورن مي‌بخشيد. چون به تدريج در هفت مرحله از گناهان و غرايز و نفسانيات تهي و عاري مي‌شد، جوهره اصلي وجود وي باقي مي‌ماند كه در خور و شايسته‌ي ورود به وادي هشتم يا هشتمين آسمان (اقليم هشتم) مي‌شد تا در روشنايي بي‌كرانه «اَنَغرَ رَئوچَنگَه» مقيم شود.” 

اگر كمي دقت كنيم، تشابهي ميان برداشت فرانتس «كومون» از آئين مهرپرستي، و هفت مرحله‌ي عرفان ايراني درمي‌يابيم.

«راينهولد مركلباخ» مي‌نويسد:
“ستون فقرات سازماندهي آيين رازوري ميترا، نظامي با هفت مقام بود كه ارتباط محكمي با خدايان سياره‌ها داشت. بالا رفتن رازورها از هفت پله‌ي نردبان مقدس، نماد صعود از راه فضاي سياره‌ها به ابديت، به فلك ثوابت بود.
نظام هفت گام مقدس و هفت خداي سياره‌ها -كه هم‌زمان خدايان هفت روز هفته هم هستند- ثابت بوده و كمتر جابه‌جا مي‌شوند. اين امر نمي‌تواند در درازمدت، تحول‌ يافته باشد، بلكه بايد يكباره و به صورت يكپارچه انديشيده و ساخته شده باشد. گمان نيلسون كه: “آيين رازوري ميترا آفرينش يگانه‌ي نابغه‌هاي ديني ناشناخته” بود، ديدگاهي است كه مي‌توانيم بر آن تأكيد كنيم.

همچنين «كٍلٍسوس» هفت دروازه را با خدايان هفت سياره مربوط مي‌داند. فرفوريوس (Porohyrios) نيز مي‌گويد كه در غار ميترا، با فاصله‌هاي همسان، نمادهاي سيارات وجود داشتند. در موزاييك اوستيا (Ostia)  هر در به يك سياره اختصاص دارد.

هفت در تصاوير مربوط به ميترا
مهم‌ترين بنا براي شناخت مقام‌هاي هفت‌‌گانه ميترا، موزاييك كف در اوستيا (Ostia)  است كه مي‌توان آن را «نردباني با هفت در» ناميد.
سمت راست و چپ موزاييك زميني هفت دروازه‌ي قوسي‌شكل در اوستيا (Ostia) را نمادهاي جانورانِ صور فلكي دربرمي‌گيرند، قابل توجه است كه در سمت راست، ميان رديف دروازه‌ها و صورت‌هاي فلكي، راه باريكي آزاد گذاشته شده است. اين راه بايد اين امكان را فراهم آورد كه يك رازور مقام بالاتر، بي‌آن‌كه دوباره از دروازه و مقام مقدس پيشين بگذرد، درجاي خود قرار بگيرد.
مقام مقدس در تصاوير قربانيِ گاو نر: در تصاوير قرباني گاو نر نيز همه‌ي هفت مقام مقدس ديده مي‌شوند. پيرامون گاو نر همواره شماري از تنديس‌ها وجود دارند كه متغيرند، اما هفت تنديس در همه ديده مي‌شوند. شمار فراواني از تصاوير آيين ميترايي وجود دارند كه در آن‌ها تنها اين هفت تنديس به تصوير درآمده‌اند: ميترا (1)، دو تن مشعل‌دار با پوشش ايراني (2 و3)، سگي (4) در زير تصوير گاو نرِ كشته شده، عقرب (5) و مار (6)، و در هوا، بر فراز سرِ ميترا، كلاغ (7). براي نمونه در نقاشي ديواري مذكور: ميترا گاو نر سفيدي را قرباني مي‌كند كه هستي از آن پديد مي‌آيد. شنلِ آبي خدا به سوي آسمان در اهتزاز است كه بر روي آن هفت ستاره مي‌درخشند. سياره‌ها و خدايان هفت روزِ هفته و نمايندگان آن‌ها در تصويري كه ما از آن سخن گفتيم ديده مي‌شوند. 
هفت مقام به گونه‌ي زير با تنديس‌ها تصوير مي‌شوند:
1- كلاغ (همان كلاغ)
2- همسر با مار
3- سرباز با عقرب
4- شير با سگ
5- پارسي با كاتوپاتس cautopates
6- پيك خورشيد با كائوتس Cautes
7- پدر با خود ميترا
دروازه هفت در: تصوير هفت مقام موزاييك‌هاي كف، همان دروازه‌ي هفت‌در ميترا در اوستيا (Ostia) است. آستانه‌ي وروديِ دروازه همانند ورودي نيايشگاه‌ها تصوير مي‌شود، با دروازه‌ي ميانيِ بزرگ كه در هرسوي آن سه دروازه وجود دارند كه دوباره آن‌چه را كلسوس (Celsus) درباره‌ي هفت دروازه و پيوند آن‌ها با هفت مقام مقدس و خدايان سياره‌اي گفته است به ياد مي‌آورد. 

در كتاب « پژوهشي نو در منشا‌ء ميتراپرستي»، اثر«ـديويد اولانسي» مي‌خوانيم كه در تصويرپردازي‌هاي مربوط به ميترا، “سيارات به صورت هفت تنديس نيم‌تنه يا به صورت هفت سياره روي كلاه ميتراس (ميترا) يا در فضاي پيرامون او نمايان مي‌شوند. نمادهاي سيارات بر نيمكت‌هاي ميتراوه هفت سپهر (Sette Sfere) ديده مي‌شود.” 

از هفت به هشت
در ميترا پرستي عقيده بر اين است كه “روح انسان هنگام نزول به جهان مادي از افلاك هفت‌گانه مي‌گذرد و از هريك صفتي را كه در حيات دنيوي لازم است به خود مي‌گيرد. اما اين صفات كه مايه رنج و آلام اوست بايد با رياضت، تصفيه و تزكيه شود. پس مراحل هفت‌گانه سير و سلوك را در حيات زميني خويش پي مي‌گيرد. پس از مرگ نيز روح از همين نردبان افلاك مي‌گذرد و بالا مي‌رود و خود را از احساسات و كيفياتي كه در نزولش به زمين آورده بود، رها مي‌كند. او به تدريج پالايش مي‌‌يابد تا اين‌كه به نور محض يا فلك هشتم مي‌رسد و بدينسان همچون يك موجود لطيف از سعادت جاودانه برخوردار مي‌شود.”

بسياري از كارشناسان امر، بر اهميت ستارگان در ميتراپرستي صحه مي‌گذارند. كلسوس (Celsus) مي‌گويد: “اين حقايق به طور مبهم و سربسته‌اي در تعاليم پارسيان و آيين سري ميتراس كه منشايي ايراني دارد، بيان شده‌اند. زيرا در آيين ميتراس (ميترا) نمادي از دو مدار در آسمان يافت مي‌شود، يكي مربوط به ثوابت و ديگري كه اختصاص به سيارات دارد و مدار سير روح از ميان اين دو مي‌گذرد. نماد همين است، نردباني با هفت دروازه و در راس آن دروازه هشتمي وجود دارد.”

«راينهولد مركلباخ» هم در بخشي از كتاب خود آورده است:
“پس از يك ميدان ورودي، نردبان سياهي ديده مي‌شود كه هفت عرصه دارد و در انتها محوطه بزرگ هشتمي نيز با كتيبه‌ي باني فليسيسموس Felicissimus وجود دارد. از طريق فيلسوف افلاطوني، سلسيوس Celsus مي‌دانيم كه در آيين رازوري ميترا يك چنين نردباني با هفت دروازه وجود داشته است كه دروازه‌ي هشتمي هم به آن پيوند مي‌خورده است.” 

پي‌نوشت: احتمالا دوستان خواننده متوجه شده‌اند كه اين متن تنها بخشي از تحقيقي با عنوان “چگونه بشر از هفت به هشت رسيد؟” است. بنابراين اگر ابهامي در كل قضييه ديده مي‌شود به اين خاطر است كه مي‌بايستي مابقي رابطه‌‌هاي ميان هفت و هشت و به طور مثال، “هفت اقليم و اقليم هشتم” ذكر شود تا طرح كلي روشن‌تر گردد.

تحقيق از: آرش نورآقايي

منابع:
– پژوهشي نو در منشا‌ء ميتراپرستي: كيهان‌شناسي و نجات و رستگاري در دنياي باستان، ديويد اولانسي، ترجمه و تحقيق مريم اميني، تهران، نشر چشمه، 1380.
– آئين پر رمز و راز ميترايي (رازهاي ميترا)، فرانتس كومون، ترجمه و پژوهش: هاشم رضي، انتشارات بهجت، چاپ دوم، 1383
– آئين ميترا، مارتين ورمارزن؛ ترجمه بزرگ نادرزاد، تهران، نشر چشمه، 1375، 255 ص، مصور.
– رساله در تاريخ اديان، ميرچا الياده، ترجمه جلال ستاري، تهران، سروش، 1376، 434ص
– ميترا (آيين و تاريخ)، راينهولد مركلباخ، ترجمه‌ي: توفيق گلي‌زاده، تهران، نقش اختران، 1387، 440ص