طرح‌هايي بر اساس عدد هشت

در سال جديد، كتاب‌ها و نوشتارهايي هست كه بايد تمامشان كنم يا ادامه‌اشان بدهم. يكي از اين تحقيقات، “چگونه بشر از هفت به هشت رسيد” است كه در اين روزها به آن مي‌پردازم. نكته‌اي كه در اين‌جا بايد به آن اشاره كنم اين است كه احتمالا كمتر كساني (به غير از دوستاني كه در اين پروژه با بنده همكاري مي‌كنند) با خواندن بخش‌هاي مختلف اين تحقيق كه در سايتم ديده مي‌شود مي‌توانند با عنوان آن (چگونه بشر از هفت به هشت رسيد) ارتباط منطقي برقرار كنند. اين موضوع به اين خاطر است كه بنده عمدا اين كار را انجام مي‌دهم تا با در كنار هم قرار دادن پازل‌ها، در تمام مدت از لذت نوشتنش برخوردار باشم و هم اين‌كه كتاب تا قبل از چاپ، همه‌ي ايده‌اش را فاش نكند. به هر حال، بخشي از اين تحقيق را در زير مطالعه بفرماييد:

طرح‌هايي بر اساس عدد هشت

1- هشت‌ضلعي (OCTOGONE/ octagone)
در سنت مسيحي، هشت و هشت ضلعی نمایان‌گر رستاخیز و نوزایی است، چرا كه مسیح 8 روز پس از ورود به اورشلیم از گور بر خاست. بنابراین عدد 8 تبدیل به نمادهای غسل تعمید و به معني نوزایی معنوي یک فرد شد و بسیاری از ظروف آب تعمیدی baptisteries و baptimal هشت ضلعی هستند.
“حوضچه يا لگن غسل تعميد اغلب به‌شكل هشت‌ضلعي ساخته مي‌شود و يا بر روي هشت ستون قرار مي‌‌گيرد. شكل هشت‌ضلعي نماد رستاخيز است، درحالي كه شش‌ضلعي نشانه مرگ است. بنابر نمادپردازي مسيحيِ «آمبروسيوس» قديس [از آباء كليسا 397-340 م.]، هشت‌ضلعي كه از نمادهاي عهد باستان به ارث رسيده است، يادآور زندگي ابدي است و وقتي نومذهب در حوضچه‌ي تعميد غسل مي‌كند، به آن نايل مي‌شود (BRIL, 208). از سوي ديگر طرح هشت‌ضلعي خود حوضچه، كه گاه به اين صورت ساخته مي‌شود، بر وجه ديگر غسل تعميد تأكيد دارد و آن كفن كردن و پوشاندن گناهان شخص در گورش و مقدمه‌اي براي تولد دوباره‌ي او به‌صورت يك موجود وارسته است.”

2- هشت در «اي‌چينگ»
مي‌گويند قدمت «اي‌چينگ» I Ching به پنج هزار سال قبل برمي‌گردد و يكي از كتاب‌هايي است  كه تاريخ افكار و فلسفه‌ي چينيان را به ما مي‌شناساند. «اي چينگ» كه با ترجمه‌هاي «كتاب تحولات» يا «كتاب تقديرات» معرفي شده است، با دو عبارت «يين» و «يانگ» و ارتباط بين آن‌ها معنا مي‌يابد.  شخصي به نام «ون دانگ» اين كتاب عجيب را در زندان به رشته‌ي تحرير درآورد و بعدها شخصي به نام «كونگ چي يو» كه ما او را به اسم «كنفوسيوس» مي‌شناسيم، آن را به تعالي رساند. مفاهيم عميقي كه در اين علم وجود دارد باعث شده است كه «كارل گوستاو يونگ» روانشناس سوئيسي، تحقيقات وسيعي را در مورد آن انجام دهد. از طرفي هر دو شاخه‌ي اصلي فلسفه‌ي چيني تائوئيسم و كنفوسيوسيسم، در همين كتاب «اي چينگ» ريشه دارند. اساس اين كتاب بر روي فرضيه‌ي وحدت انسان و جهان است و وجود يك جفت اصلي متضاد و در عين حال مكمل يكديگر به نام «يين» و «يانگ» را بيان مي‌دارد.

“«يين» (- -) نماد زمين، منفي، منفعل، مونث، دريافت‌كننده، پايين، شمال، ماده، تاريكي، شب، سرما، نرمي، خيس، زمستان، سايه و … است.
«يانگ» (__) نماد آسمان، مثبت، فعال، مذكر، خلاق، بالا، جنوب، روح، روشني، روز، گرما، سختي، خشك، تابستان، تابش، آفتاب و … است.
تائوئيسم‌ها باور داشتند كه نوعي انرژي به نام «چي» وجود دارد كه بي‌وقفه ميان اين دو قطب (يين و يانگ) جريان دارد. همه چيز در ميان اين دو قطب در حال چرخش بي‌وقفه است.
خط‌هاي «يين» و «يانگ» مي‌توانند با هم تركيب شوند و «سه خطي»‌هايي را به وجود بياورند كه هر كدام تفسير ويژه‌ي مربوط به خود را دارند. «سه‌خطي‌»‌ها نماد كهن چينينان است كه روي بيشتر آثار هنري و صنايع دستي آنان ديده مي‌شود. اين «سه‌خطي»‌ها و معناي آن، اساس شكل‌گيري «آي چينگ» است.”

 
 
جدول سه‌خطي‌ها و معناي آن‌ها، تصوير برگرفته از كتاب “آي چينگ، اثر ريچارد كريز، ترجمه‌ي فرشيد قهرماني”

همان‌طور كه در تصوير مشاهده مي‌شود، تعداد سه‌خطي‌ها، هشت است. “هشت سه‌خطي را به صورت يك خانواده، شامل پدر و مادر و شش فرزند پنداشته‌اند.”
از تركيب يين و يانگ، شش‌خطي‌هايي كه تعدادشان 64 است به وجود مي‌آيد. اين 64 شش خطي را در يك دايره بيروني و يك مربع دروني مي‌چينند و به اين ترتيب شكلي از جهان اكبر و جهان اصغر (عالم درون و بيرون) را به وجود مي‌آورند.

3- عدد هشت در طرح «پاكوا» Pa Kua
عدد هشت در طرح «پاكوا» حضور بارزي دارد. “«پاكوا» طرحي است كه هشت سه خطي و جفت‌هاي متضاد را نشان مي‌دهد كه معمولا در دايره قرار گرفته‌اند و محيط آن نماد زمان و فضاست.”  پاكوا يك دانش قديمي است كه از ديرزمان براي تغيير حالت‌هاي روحي در زندگي روزمره كاربرد داشته است و امروزه نيز اين روش‌ها در علوم مختلف آموزش داده مي‌شود. Pa در زبان چيني به معناي «هشت» و Kua به معناي «تغيير» است.

 
طرح پاكوا

4- دو مار به هم پيچيده caducee   
عدد هشت در رسم‌الخط انگليسي به شكل (8) است، شكلي كه تصوير مشهور “دو مار به هم پيچيده به دور چوب (عصا / درخت غار يا زيتون)” را تداعي مي‌كند. از آن‌جا كه عدد هشت، رقم موزوني و هماهنگي كيهان به شمار مي‌رود با اين تصوير و مفهوم آن كه در زير توضيحش را مي‌آوريم، در ارتباط است:
“تصوير دو مار به هم پيچيده دور چوبي قائم، يكي از كهن‌ترين رمزهاي جهان است و تقريباً در همه تمدن‌هاي باستاني وجود دارد. دو مار به هم پيچيده در وهله نخست، نماد تعادل اضداد و دو قطب زندگي و مرگ است. اين رمز، رمز سلامتي است.” 
“نزاع دو جانور، نمايشگر قدرت‌هاي دو سراگراي مار، يعني قواي سودمند و زيان‌بخش يا سعد و نحس است و هماهنگي قواي پويا و متحرك و متضاد، از جمع و پيوند آن‌ها ناشي مي‌شود.” 
“عصا يا درختي كه دو مار به دورش پيچيده‌اند، در بعضي از سنن، نمودار محور جهان و واسطه ميان زمين و آسمان است.”   “دو مار به هم پيچيده در هند، تصوير درخت مقدّس هندوان است.”
“دو مار به هم پيچيده دور عصا در سراسر جهان به عنوان علامت حرفه پزشكي برگزيده شده و تعادل و توارن روان و تن را نمايش مي‌دهد.”

 
Caducee برگرفته از كتاب «رمزهاي زنده جان»، (از روي نقاشي به قلم Holbein 1593). 

اين شكل همچنين بي‌شباهت به شكل DNA  نيست.

5- هشت در شطرنج
تعداد خانه‌هاي شطرنج، 64 و به صورت خانه‌هاي 8*8 است. پياده يا سرباز در ميدان شطرنج، مردان منظمي هستند كه مي‌كوشند در طي هفت مرحله راز آشنايي برای رسيدن به خانه هشتم كه هدف رازآموز است، صفحه را كه نمادي از جهان پيرامون (سياه و سفيد صفحه شطرنج نمادي از تاريكي و روشنايي، بدي‌ها و خوبي‌ها، غم‌ها و شادي‌هاست) است، بپيمايند. لازم به ذكر است كه وقتي سرباز هفت خانه يا هفت مرحله را پيمود مي‌تواند به وزير كه خود نمادي از انسان است و بيشترين قدرت حركتي را دارد، تبديل شود.

6- دو مربع متقاطع
اين نماد را بر روي بناها و در طرح‌‌ها و نقوش ايراني ـ اسلامي با عنوان شمسه هشت‌پر، مشاهده مي‌كنيم.
دو مربع روي هم قرار گرفته، نماد “هشت گذرگاه بهشت” را تداعي مي‌كند و مصریان از روزگاران باستان آن را مورد استفاده قرار مي‌دادند. 

7- مكعب
“مكعب نماد ثبات و پايداري است و برخلاف آن، كره ناپايدار است. در هنر غرب، تكيه‌گاه ايمان (faith) است ”  “چون شش سطح دارد نمايان‌گر كمال است.”  مكعب همانند قانون بي‌عيب است. در معماري سنتي به عنوان سنگ شالوده بنا در بخش زيرين ساختمان به كار مي‌رفت.
“در مفهوم عرفاني، مكعب به عنوان نماد فرزانگي، حقيقت و كمال محسوب مي‌شود. چنان‌چه در مكاشفات يوحنا وعده داده شده، مكعب الگوي اورشليم آينده است كه در سه بعد خود مساوي است.” 
در اسلام، كعبه به شكل مكعب است و “از شواهد برمي‌آيد كه كعبه زماني به عنوان نماد كمال لحاظ مي‌شده است و تصوير ابديت بود.”  مايايي‌ها معتقدند كه درخت حيات از مركز مكعب مي‌رويد. عبري‌ها آن را قدس‌الاقداس مي‌دانند.

8- ماندالا
ماندالا نماد “عالم اصغر”  و “از كلمه سانسكريت به معناي دايره است. اساس اين شكل عبارت است از يك دايره‌ كه مربعي با چهار در را در بر مي‌گيرد و هر كدام از درها، در وسط هر ضلعي است كه در مقابل يكي از چهار جهت اصلي قرار گرفته‌اند.” 
“ماندالا بر پايه مربع‌هاي 8 در 8 ساخته مي‌شود كه مظهر جهان ملكوتي بر روي زمين است يا بر پايه مربع‌هاي 9 در 9 قرار دارد كه به كيهان منجر مي‌شود يا عالم را محصور مي‌كند.”
طرح‌هاي ماندالايي به صورت گل، صليب يا چرخ است. ماندالا به مفهوم «نقش جهان» در انواع و اقسام گوناگون جلوه مي‌كند.‌
نقش ماندالا در خاور دور و كشورهايي همچون “هندوستان، چين، ژاپن و اندونزي يافت مي‌شود ولي محل اصلي آن در ميان لامايي‌هاي تبت بوده است.”
“طرح اصلي استوپا و پاگودا (معابدي كه مربوط به اديان تائويي و بودايي مي‌شوند) از الگوي ماندالا تبعيت مي‌كند.”  “معابد هندو هم به شكل ماندالا ساخته مي‌شوند و نماد عالم با همه‌ي سطوح مختلف آن است و دروازه يا درهايي در چهار جهت اصلي دارند.” 
“در وسط ماندالا ، معمولاً تصوير يك فرد مقدّس يا يك بودا يا “بودهي ستوه” BODHISATTVA)) قرار دارد.” 
“دايره ماندالا به هنگام برگزاري مراسم رازآموزي كه آيين‌هاي مختلفي را در بر مي‌گيرد، بر زمين ترسيم مي‌شود. خطوط و تصاوير گوناگون را با بندهايي آغشته به گرد برنج، به رنگ‌هاي مختلف، رسم مي‌كنند، اين رنگ‌هاي گوناگون بر معاني نمادين بخش‌هاي مختلف ماندالا دلالت دارد.
درهاي ماندالا با دواير و گل‌هاي نيلوفر  ترسيم مي‌شوند، درهاي حصار خارجي، نگاهبانان يا برج‌هاي محافظ دارند و تصاوير و نمادهاي الهي در درون ماندالا نقش شده‌اند. رازآموز به تدريج وارد مناطق اين فضاي قدسي مي‌شود و از بخش‌هاي عديده كه با مراحل رازآموزي و مراحل گوناگون سير و سلوك معنوي تطبيق مي‌كنند، يكي پس از ديگري عبور مي‌كند و تا مركز قدسي كه نماد قلب جهان و اقامت‌گاه رمزي خدايان است، پيش مي‌رود.”
“ماندالا الگوي هستي و نظامي است كه بر مبناي تجسم مكاشفه‌اي استوار است، يك انگاره كيهاني كه از فضاي مقدّس عبور مي‌كند و به مركز قدسي رسوخ مي‌كند. ماندالا از نظر كيفي مظهر روح و از نظر كمي مظهر هستي است.”
“مطلبي درباره ماندالاها از سده‌هاي دوازدهم باقي مانده است كه نشان مي‌دهد ميان سده‌هاي ششم و دوازدهم، تعداد زيادي از آن‌ها ساخته مي‌شده و اين سنتي هنرمندانه بوده است.”  
در عرفان قرون وسطاي غرب نيز ماندالا نمايان مي‌شود و بيشتر ماندالاهاي مسيحي در مركز يك دايره قرار دارند و چهار تن از حواريون را در چهار جهت فضا نشان مي‌دهند.
خانه كعبه كه در ميان مسلمانان مركز عالم محسوب مي‌شود يك ماندالاي زنده است، كه در مركزيت خود، كعبه را به عنوان نمادي از تجسم الهي تداعي مي‌كند و دواير متحدالمركز پيرامون آن، همچون نمادي از گردش آسمان به دور مركز عالم است.

 آرش نورآقايي

منابع:
– كريز، ريچارد، آي چينگ، ترجمه‌ي فرشيد قهرماني، تهران، كتاب آوند دانش، 1382.
– شوالیه، ژان و برگر آلن.فرهنگ نمادها، ترجمه و تحقيق سودابه فضايلي، ويراستار فني عليرضا سيد احمديان، تهران، انتشارات جيحون، 1382 
– هال، جیمز. فرهنگ نگاره‌اي نمادها در هنر شرق و غرب، ترجمه دكتر رقيه بهزادي، موسسه فرهنگ معاصر، 1383
– دو بوكور مونيك، رمزهاي زنده جان، ترجمه جلال ستاري، تهران، نشر مركز، 1373
– کوپر،جی.سی. فرهنگ مصور نمادهاي سنتي، ترجمه مليحه كرباسيان، تهران، فرشاد، 1379