شاه عباس و گردشگري

“يك انگليسي عهد سلطنت اليزابت، يك فرانسوي آشنا به دربار ورساي و يك رومي، خود را در دربار شاه‌عباس بزرگ غريب احساس نمي‌كردند.” پ.ژ.مناشه

ايران عهد صفوي،مسافران بسياري را به خود ديده است.برخي از آنان نمايندگان سياسي بودند كه براي عقد قرارداد نظامي يا بازرگاني به ايران سفر مي‌كردند.يا بازرگاناني بودند كه در جست و جوي بازار تازه‌اي براي فروش اجناس خود به اين سرزمين مي‌آمدند.يا اعضاي هيئت‌هاي مذهبي بودند كه عدم تعصب مذهبي و ميهمان‌نوازي ايرانيان آنان را به اين نقاط كشانده بود.بعضي نيز مسافراني بودند كه فقط براي لذت مسافرت به ايران مي‌آمدند.

سلسله صفوي پس از حدود 850 سال (از فروپاشي ساسانيان تا برآمدن صفويه) دولتي متمركز،نيرومند، باشكوه،فرهنگ‌گستر و هنرپرور به وجود آورد كه از ثمرات آن وحدت ملي و سياسي و روابط گسترده با دولت‌هاي خارجي بود.                                                          

در زمان شاه عباس، بار ديگر ستاره بخت و اقبال ايران درخشيد و اقتصاد ايران يك بار ديگر شاهد دوره‌اي پر رونق و درخشان گشت. در اين زمان ايران و به ويژه اصفهان مركز آمد و رفت دول اروپايي و آسيايي گرديد.به گونه‌اي كه بيش از پنجاه سفارت‌خانه در اصفهان تاسيس شد. تحت لواي امنيت سياسي و نظامي اين دوران، كاروانسراها در شهرها و جاده‌ها بناشد، مراكز حمل و نقل كالا رونق گرفت، كارگاه‌هاي صنعتي افزايش يافت و هنرمندان ارج و قرب يافتند و هنرشان را عرضه كردند.

وقتي به اعمال شاه عباس نظري اجمالي مي‌افكنيم، در كنار انديشه رفاه براي مردم، تفكر ارتباط با ديگر اديان، مردمان و سرزمين‌ها را نيز در‌مي‌يابيم. كارهاي او باعث شد كه مردمان سرزمين‌هاي ديگر به ايران بيايند و تجارت كنند و نهايتا ايران را معرفي كنند، تا جايي‌كه اگر گفته‌هاي دقيق مسافران متعدد اروپايي نبود، مطالعه تاريخ سياسي و اقتصادي ايران در زمان صفويه غيرممكن مي‌شد.

آزادي مذهبي ايران در زمان شاه عباس ستودني بود.مسيحيان از آزادي كامل (در به‌جا آوردن آيين خود) برخوردار بودند.شاه عباس هنگامي كه پيروزمندانه وارد ايروان و گرجستان شد، جمعيت ارامنه مستقر بر نوار مرزي را با خود به اصفهان آورد و در محله‌اي در جنوب زاينده رود اسكان داد و براي ساخت كليساها همت گماشت.وي به اين ترتيب گام به گام به اروپاييان مسيحي نزديك شد و با آنان بر عليه عثماني‌ها متحد شد.ارامنه كه داراي تجارب طولاني و موفق در امر تجارت بين‌المللي به ويژه با اروپاييان بودند و به دليل هم‌مسلكي با اروپاييان و حمايت‌هاي دولتي در فاصله اندكي توانستند به ثروت هنگفتي برسند، كه نتيجه‌اش به سود ايران تمام مي‌شد.

شاردن اشاره مي‌كند كه فقط در جلفاي اصفهان او توانسته تعداد 140 خانه مسكوني بيابد كه از نظر زيبايي، شكوه و جلال با كاخ‌هاي سلطنتي برابري مي‌كردند.

اگر به قبرستان ارامنه و كليساهايي كه در اصفهان قرار دارند، نظري بيافكنيم، مقبره‌هايي متعلق به اتباعي از كشورهاي فرانسه، انگلستان، آلمان، لهستان، هلند، قزاقستان، استراليا و آمريكا  مي‌يابيم كه تاييدي بر پذيرش و انتخاب ايران به عنوان مامني براي خارجيان است. اصفهان نهايتا شهري بود كه زرتشتيان، مسيحيان، يهوديان و مسلمانان در آن با هم‌زيستي كامل مي‌زيستند.

از طرفي ديگر، دربار شاه عباس مهد پرورش هنرمندان، ادبا و دانشمندان گشت و هنرهايي همچون خوشنويسي، نقاشي، كاشيكاري، فرشبافي و معماري دوباره رونق گرفتند. در زمان او باغ‌شهرها و باغ‌ها و پل‌ها و راه‌ها ساخته شد.بازارها و راه‌هاي تجاري اهميت بيشتري يافتند و همه اين‌ها به ثروتمند شدن كشور كمك مي‌كرد.

در يك كلام تصميماتي كه شاه عباس درباره اداره سرزمينش مي‌گرفت، بازتاب خوبي در جهان بيرون داشت و ايران را يك كشور با ثبات معرفي مي‌كرد.اثرات تفكرات و تصميمات وي همچنان نيز گردشگران اروپايي را به ايران مي‌كشاند.

شاردن از كساني است كه در دوره صفويه به ايران مسافرت كرده بود.او در شرح مسافرتش حتي آثار باستاني ايران و ابنيه تاريخي را ذكر كرده است و اطلاعاتي كه او راجع به ايران به دست داده، به مدت دو قرن به عنوان تنها منبع مطالعاتي در اين زمينه تلقي مي‌شد.به نظر يكي از مستشرقين:  “كتاب وي بهترين كتابي است كه ما را با ملت ايران آشنا مي‌سازد.”

سياست خارجي شاه‌عباس روابط ايران و اروپا را در زماني كه بلاي عثماني گريبان ايران را گرفته بود، بهبود بخشيد. به يك نمونه توجه كنيد: سر آنتوني شرلي كه براي ايجاد اتحاد ميان ايران و اروپا به ايران سفر كرده بود، هنگامي كه به عنوان سفيركبير شاه ايران به اروپا بر‌مي‌گشت نامه‌اي در دست داشت كه در آن از طرف شاه عباس چنين نوشته شده بود:”… شما سلاطين،كه به مسيح عقيده داريد، بدانيد كه اين شخص بين من و شما ايجاد دوستي نموده است….”

اگر از بعد گردشگري به اقدامات شاه عباس نظري بيافكنيم به موارد بسياري مي‌توان اشاره كرد كه بعضي از آن‌ها در ادبيات امروز گردشگري با عنوان زيرساخت‌ها مطرح مي‌شوند.به غير از مواردي كه در بالا به آن‌ها اشاره شد، مي‌توان ساخت تاسيسات رفاهي بين‌راهي، اتصال شهرها با ايجاد شاه‌راه‌ها، تساهل ديني و ساخت كليساها و در پس آن به نوعي دعوت از سرمايه‌گذاران ديگر كشورها،ايجاد امنيت در كشور و در مرزها، زيباسازي شهرها (به ويژه پايتخت و شهرهاي مهم و مقدس) و بنا كردن بناهاي باشكوه را نام برد.

جالب اين است كه برخي از كاروانسراهاي شاه‌عباسي هم‌اكنون نيز به عنوان هتل مورد استفاده قرار مي‌گيرند كه نمونه بسيار معروف آن همان هتل شاه‌عباسي معروف اصفهان و كاروانسراي مورچه‌خورت است.بعضي از كاروانسراهاي دوران شاه عباس جايگاه رصد آسمان شب براي علاقمندان است.رصد آسمان در دل كوير ايران در صورت تبليغات مناسب يكي از انواع گردشگري درآمدزا براي كشورمان خواهد بود.

شاه عباس با شركت در اعياد ملي به احيا و رونق آن‌ها كمك كرد.به طور مثال وي مراسم آب‌پاشان را دوباره مرسوم كرد كه هم‌اكنون هم كمابيش رايج است.شركت در مراسم و رويدادهاي ملي و مذهبي، يكي از علاقمندي‌هاي گردشگران دنياست كه با توجه به گوناگوني اين آيين‌ها و مراسم در ايران، ظرفيت‌ها قابل بررسي هستند.

شاه عباس در ميدان نقش جهان بازي‌ها و ورزش‌هاي ملي همچون چوگان را برقرار ساخت كه امروزه مي‌توان به عنوان ميراث معنوي از آن‌ها ياد كرد و حتي با مديريت كارآمد مي‌توان نوعي از گردشگري ورزشي را بر مبناي آن گسترش داد.وي همچنين مسابقات قايق‌راني را در زاينده رود و در كنار پل‌هاي تاريخي رونق بخشيد.

نصف جهاني كه شاه عباس باني‌اش بود،بعدها شهري شد كه آندره مالرو درباره‌اش مي‌گويد:” چه كسي مي‌تواند ادعا كند كه زيباترين شهر دنيا را ديده، درحالي‌كه اصفهان را نديده باشد.” يا اين كه جان تيلور، رمان نويس و شاعر قرن بيست و يكم مي‌نويسد:” هرگاه كه در ميانه ميدان نقش جهان مي‌ايستم، اين حس ناخودآگاه بر من غلبه مي‌كند كه بر فراز بام كل هستي پاي نهاده‌ام.”

همه اين تعريف‌ها و تمجيد‌ها از كساني كه دنيا نامشان را مي‌شناسد و به خاطر دارد، اصفهان و ايران روزگار دوران شاه‌عباس را به نوعي نوستالژي شيرين تبديل كرده كه هر گردشگري آرزوي ديدنش را داشته باشد.

هرچند شاه عباس با نگاه گردشگري سياست‌هايش را تبيين نمي‌كرد ولي با نگاه امروزي مي‌توانيم او را در زمره قهرمانان رونق گردشگري در همان سال‌ها و سال‌هاي بعد بدانيم.

 

آرش نورآقايي