با نگاهي گذرا به اسامي شهرها و روستاها و برخي از مكان‌هاي تاريخي و طبيعي كشورمان، متوجه مي‌شويم كه اقليم نقش مهمي در نامگذاري ايفا مي‌كند. وجود پستي‌ها و بلندي‌ها، رودها، چشمه‌ها و ديگر اشكال طبيعي بهانه‌اي براي نام نهادن بر مكان‌هاست.
به طور مثال مي‌توانيم به شهرهاي استان گيلان و مازندران نظر بيندازيم و اين نظريه را مورد بررسي قرار دهيم.
شهرهاي استان گيلان و مازندران در جنوب درياي مازندران و دامنه‌هاي البرز قرار گرفته‌اند. از آن‌جا كه در برخي از مناطق فاصله‌ي ميان كوه و دريا بسيار اندك است، پستي‌ها و بلندي‌هاي اين دو استان در نزديكي يكديگر قرار دارند. همين موضوع باعث شده كه نامگذاري بسياري از مكان‌ها، به بالا و پايين، يعني به موقعيت استقرارشان مربوط شود. اگر به اسامي رودسر، چابكسر، رامسر، بابلسر، انبارسر، اميركيا سر، سخت‌‌سر، كشك‌سر، پره‌سر و از اين قبيل توجه كنيم، متوجه مي‌شويم كه واژه‌ي «سر» به معني بالا، به موقعيت مكاني آنها اشاره مي‌كند. به اين معني كه اين مكان‌ها در بالا يا يالاتر از مكان ديگري كه با آن سنجيده شده‌اند جاي دارند.
از طرفي اسامي توتكابن و تنكابن و از اين قبيل با «بُن» همراه شده‌اند كه به معني پايين است.
اگر به نام‌هاي دو منطقه‌ي «چالوس» و «كندلوس» دقت كنيم و موقعيت آنها را در ذهن به ياد بياوريم، متوجه مي‌شويم كه يكي از آنها در ارتفاعات و ديگري در نزديكي دريا و در مكان پست واقع شده است. ظاهرا واژه‌ي «كَند» كه در «كندلوس» ديده مي‌شود، به معناي مرتفع و برجسته و واژه‌ي «لوس» به معني سرزمين و آبادي است. بنابراين «كندلوس» به معناي سرزمين مرتفع و «چالوس» به معني سرزميني است كه در چال (چاله) واقع شده و مكان مرتفعي نيست. در هر دو استان مكان‌هاي ديگري هم هستند كه با «چال» همراه هستند. كرديچال، گزناچال، كپورچال و مازوچال از اين جمله‌اند.
در بررسي بيشتر، مي‌توان به اسامي روستاها اشاره كرد كه به موقعيت بالا و پايين آنها نسبت به همديگر اشاره مي‌كند. در استان‌‌هاي گيلان و مازندران، اسامي «بالا محله»، «جار محله» (جار در زبان گيلكي به معناي بالا است)، «جير محله» (جير در زبان گيلكي به معني پايين است)، «جير دٍه» و از اين قبيل يافت مي‌شوند كه تاييدي بر گفته‌هاي بالاست.
جالب اين است كه بر خلاف گيلان و مازندران، وقتي با مكان‌هايي سروكار داريم كه محل زندگي تركمن‌ها و آذري زبان‌هاست، نام‌ها به جاي موقعيت بالا و پايين با رنگ، و بيشتر با توجه به رنگ سياه و سفيد مشخص شده‌اند. به موارد زير دقت كنيد: آق سو، آق تپه، آق قميش، آق قلا، آق آباد، آق بند و همچنين: قره ميدان، قره ناز، قره نوده، قره شاه‌وردي، قره بيل، قره محمد تپه، قره كليسا، قره قشلاق و …
گاهي نيز اسامي مكان‌ها از اعتقادات ديرينه مردم يك منطقه سخن مي‌گويند. به طور مثال، بخش مركزي ايران از ديرباز و تاكنون، محل زندگي زرتشتيان بوده و يكي از ايزدان مطرح در دين زرتشتي، ايزد مهر است. حال با توجه به اسامي برخي از مكان‌ها در منطقه مركزي ايران كه از دوران كهن تا به امروز نامشان بدون تغيير باقي مانده، با موضوع جالبي مواجه مي‌شويم: «مهرجرد» در نزديكي اردكان و ميبد و در واقع در نزديكي يزد كه شهر محل استقرار زرتشتيان است، جاي دارد. «مهريز» نيز در نزديكي يزد قرار گرفته است. «مهرگرد» كه صورت ديگري از همان «مهرجرد» است در استان فارس و در نزديكي سميرم واقع است. «مهرنجان» نام روستايي در بخش كويري استان اصفهان است. نام اين مكان‌ها يادآور باورهاي مردم اين ديار در سال هاي دور است.
آرش نورآقايي
دیدگاه‌ها
سلام نام اصلی نوش آباد, انوش آباد بر گرفته از نام پادشاه ساسانیان انوشیروان است که به آبادانی آن همت گمارد.
بسیار عالی و جالب بود، مثل همیشه. ممنون استاد…
سپاس از این مطلب.
سلامت و شادمان باشید.
وقتی به سایتت میام خیلی چیزها یاد میگیرم(تازه به صورت مجانی). باید ازت تشکر کرد و قدر آدمهایی مثل تو را بدونیم.
دلم میخواد هر هفته هم که شده بیام سر بزنم ولی متاسفانه وقت نمی کنم.
مطالبت همیشه پر محتوا است و قلمت رسا و شیوا.
چرا این تحقیقات و مقاله هات را به صورت کتاب در نمی آوری که استفاده بهتر و بیشتری بشه ازش کرد؟
بهروز و بهکام باشی
با سلام
ممنون از مطلبي كه گذاشتين . من هم خيلي به ريشه كلمات توجه خاصي دارم و برام جالبه.
در مورد واژه بن كه نوشتين در گويش محلي كه فكر مي كنم اداي درستري هم هست ب با كسره هست كه مترادف با ( زير ) هم هست.
با تشكر
………………………………………………………….
جواب: سلام. سپاس از شما.
ازین تفکر و دقت مردم اون زمان به وجد میام…..هر چیزی سر جاش….حتی اسامی حساب و کتاب دارن .
من تو سایتتون یاد گرفتم اسامی، واژه ها و لغات فراتر از حروف کنار هم هستند، خیلی فراتر !
و فراگیری این ” فراتر” ما رو به فرهنگ و آدما نزدیک تر می کنه.
وقتی زبانی جز زبان مادری رو یاد می گیریم این ریشه ی لغات و مفاهیم واژه ها روشن تر هستند برامون! (برام) (بیگانگی، عدم شناخت و شور کشف در زبان جدید دلیل این فهم نو از زبان نوست) و این نشون میده از کنار زبان مادریم نباید راحت و سطحی عبور کنم!
………………………………………………………………………………………………………….
جواب: سلام. زنده باد شما.