كبوترخانه‌ها به كمتر بنايي مانند هستند. برخي گفته‌اند كه به برج شبيه‌اند. اما جنگجويان اين برج‌ها، كبوتراني هستند كه به پيام‌آوري صلح شهره‌اند. كبوترخانه براي كبوتر بسان كندويي است براي زنبور عسل.
روزگاري پيش از اين، كبوترخانه‌ها در نظام كشاورزي سنتي ايران كاربرد بسيار پر اهميتي داشتند و امروز نيز به عنوان يك فن‌آوري برآمده از فرهنگ ايراني قابل بررسي هستند.
كبوترخانه‌ها از اين منظر قابل توجه هستند كه همچون بادگيرها، يخچال‌ها، آب‌انبارها، قنات‌ها و كاروانسراها، جزو بناهاي زادبومي ايران محسوب مي‌شوند. اين‌گونه بناها با توجه به ارتباطي كه با سبك زندگي مردم و دانش بومي آنان دارند، در دنياي امروزي بسيار اهميت دارند. همچنين با توجه به زيبايي بنا، از لحاظ گردشگري، كبوترخانه‌ها اهميت ويژه‌اي دارند كه شايد تاكنون هرگز در مقاصد مورد بازديد قرار نگرفته‌اند.
كبوترخانه نه تنها در ايران بلكه در كشورهايي همچون افغانستان، تركيه، مصر و همچنين در كشورهاي اروپايي همچون انگلستان، فرانسه، اسپانيا و ايتاليا نيز مشاهده مي‌شود. كبوترخانه‌ها در ايران بيشتر در استان اصفهان و شهرهاي فلاورجان، مباركه، شهرضا، نجف آباد، گلپايگان، خوانسار و … ديده مي‌شوند.
قديمي‌ترين كبوترخانه‌هايي كه اكنون در ايران وجود دارند، در حدود 2 قرن پيش ساخته شده‌اند، اما سابقه تاريخي استفاده از اين بناها در ايران احتمالا به بيش از يك هزاره مي‌رسد.
بسياري از جهانگردان مسلمان و اروپايي از برج‌هاي كبوتر يا همان كبوترخانه‌ها ياد كرده‌اند كه از آن ميان مي‌توان به ابن‌بطوطه، انگلبرت كمپفر، گوبينو، ليدي‌شل، ديولافوا، تاورنيه، شاردن، لرد كرزن و … اشاره كرد.
كبوترخانه‌ها، مكان‌هايي هستند براي كبوتران كه به منظوري خاص بنا شده‌اند؛ در طول تاريخ از فضولات اين پرنده هم در ساخت باروت تفنگ و هم به عنوان کود، استفاده مي‌شده است، تا جايي‌كه جمع آوري اين فضولات، لزوم ابداع بنايي به نام برج کبوترخان را فراهم کرد.
کبوتر به باور مسلمانان پرنده محبوب پيامبر اکرم (ص) به شمار مي‌رود و بدين جهت نظرکرده است. به همين جهت هم كبوترها را در بيشتر حرم‌هاي متبرک مي‌بينيم.
كبوترها پرندگاني رام و گوشتي هستند.آن‌ها تنها يك جفت براي زندگي انتخاب مي‌كنند و در صورت مرگ هر كدام، بازمانده يك جفت ديگر براي خود اختيار مي‌كند. جنس نر اين پرنده در خوابيدن بر روي تخم‌ها به ماده كمك مي‌كند.
كبوتران در همه‌جاي دنيا به جز سردترين مناطق و جزاير دوردست زندگي مي‌كنند و تاكنون 250 نوع از گونه‌هاي مختلف كبوتران شناخته شده است.
با مطالعه كبوترخانه‌ها در كشورهاي اروپايي، به ويژه انگلستان، در مي‌يابيم كه مهم‌ترين كاركرد يك كبوترخانه از عهد باستان تاكنون بيشتر توليد گوشت مخصوصا در ماه‌هاي سرد بوده است. اما در ايران به دلايل فرهنگي و مذهبي، صيد كبوتر رواج نداشته و در عوض از كود اين پرنده بهره‌برداري مي‌شده است.
كبوترخانه‌ها فضاي بسيار رازآلود و البته زيبايي دارند.آن‌ها همچون مجتمع‌هاي بزرگ مسكوني هستند كه ساكنين آن‌ها كبوترها بوده‌اند. تعداد كبوتراني كه در اين بناها مي‌زيسته‌اند، به امنيت، غذا و تعداد لانه‌هاي تعبيه شده در آن‌ها بستگي داشت. عدد 10هزار جفت شايد بيانگر نسبي فاكتورهاي مناسب در يك كبوترخانه باشد.
در ساخت اين بناها ماده اصلي خشت خام بود، که اندود کاهگل نيز بر رويش کشيده شده است. ابتکار قابل توجه در ساخت اين بناها، فراهم آوردن بيشترين تعداد لانه هاي کبوتر با کمترين مقدار مصالح ساختماني است.
انگلبرت كمپفر آلماني در زمان شاه سليمان صفوي كبوترخانه‌هاي اصفهان را به اين ترتيب شرح مي‌دهد:” كبوترخانه‌ها را به شكل برج‌قلعه و از خشت خام ساخته‌اند. سقف آن داراي سوراخ‌هاي متعدد براي كبوترهاست و كنگره‌اي نيز براي آن ساخته‌اند. در داخل آن‌ها هزارها لانه رديف هم ديده مي‌شود كه كبوتران در آن‌ها قرار مي‌گيرند.”
در بناي كبوترخانه‌ها به مساله نورگيري از طريق سقف، تنظيم و تهويه هواي داخل بنا،مساله تشديد يا زونانس كه بر اثر بال زدن كبوترها در داخل بنا به وجود مي‌آمد، امنيت كبوترها در مقابل مار و برخي از حيوانات گوشتخوار و همچنين زيبايي بنا بسيار توجه مي‌شد.
بنابه گزارش سياحان، حدود 3هزار بناي كبوترخانه‌اي در اصفهان وجود داشته، كه به دلايل بسيار اكنون تنها تعداد كمي از آن‌ها باقي مانده‌اند. از اين تعداد كم، تنها چند مورد هنوز كاربري دارند.
تاخير در تعميربنا، رسيدگي نكردن به كبوتران و به زعم بسياري از سياحان، تغيير پايتخت از اصفهان به تهران دلايل از رونق افتادن و تخريب كبوترخانه‌ها بوده است.
آرش نورآقايي
منبع:
كاوشي درباره ويژگي‌هاي فرهنگي و اقتصادي كبوترخانه‌هاي استوانه‌اي شكل، سيدآيت‌الله شيرازي
دیدگاه‌ها
میشه روش کامل درست کردن باروت از کود کبوتر رو توضیح بدید؟
…………………………………………………………………………………………………………
جواب: سلام. تا جایی که من مطلع شدم از کود کبوتر برای ساخت باروت استفاده میشه ولی این طور نیست که باروت رو مستقیما از کود کبوتر به دست بیارن. راستش در این موزد اطلاعات بیشتری ندارم و این توضیحاتی است که خوانده ام.
خیلی جالب بود
سپاس
صدای بال زدن کبوترها توی کبوترخونه چقدر میتونه جالب باشه
وقتی دختربچه حدود ۹ساله بودم مرد کبوتر فروشی رو دیدم که پاهای کبوترها رو بسته بود و اونها رو می‌فروخت. ایستادم و نگاه کردم. خواست منو جلب کنه تا خریدار بشم و دو سه تا تخم کبوتر بهم نشون داد. اینقدر از تماشای چشمهای بی‌گناه کبوترها ناراحت شده بودم که زدم زیر دستش و تخم کبوترها شکستند. بعد داد زدم “بی معرفت! ”
…………………………………………………………………………………………………………………..
جواب: سلام. عجب کاری کردید.