“فال” حافظ در طول سده‌ها و در ميان اقوام مختلف ايراني رواج داشته است و هم‌اكنون نيز مردم حتي با استفاده از رايانه، با ديوان حافظ فال مي‌گيرند. اين رسم ديرينه را مي‌توان به عنوان ميراث معنوي ثبت كرد.
فال گرفتن كه به معني پيش‌بيني كردن و پيش‌گويي درباره واقعه و عملي است كه در آينده اتفاق خواهد افتاد، از فرهنگ و دانش عاميانه مردم برخاسته است. و از آن‌جا كه بخشي از ميراث معنوي شامل سنت‌هاي شفاهي و دانش و تجارب اجتماعي مردم مي‌شود، فال‌گيري و به ويژه “فال حافظ” قابليت ثبت در فهرست ميراث معنوي را داراست.
شايد كه در برخورد اول با موضوع، “فال حافظ” را براي ثبت در فهرست ميراث معنوي چندان قابل توجه نيابيم، اما با آشنايي بيشتر، نظرمان تغيير خواهد كرد.
براي اين منظور مي‌بايستي با جنبه‌هاي مختلف فال‌گيري و اعتقاد مردم به فال حافظ آشنا شويم:
1- فال‌گرفتن در فرهنگ ما پيشينه‌ي طولاني دارد. در واقع تفال و مشورت با كتاب‌هاي مورد احترام و علاقه مردم، همچون كتاب‌هاي ديني، ديوان شاعران و به ويژه عارفان در ميان ايرانيان باوري ديرينه است. به طور مثال در كتاب‌هاي تاريخي فراواني آمده است كه سلطان يا فرمانده سپاه كه فرداي جنگ برايش نامعلوم است، با يك فال تصميمش را عوض كرده و يا اين كه مصمم‌تر از پيش شده است. همچنين شاهد هستيم كه فال‌بيني در ميان عوام مردم تا امروز هم جايگاه خود را حفظ كرده است.
2- فال به صورت‌هاي گوناگون همچون فال شانه، فال نخود، فال قهوه، فال ورق و انواع ديگر در بين عامه مردم رواج دارد. حتي توجه به فال، به تدريج حرفه و پيشه “فال‌بيني” و “فال‌گيري” را به وجود آورده است.
3- علاقه مردم به تفال به منظور اطلاع يافتن از وضعيتي است كه برايشان قابل پيش‌بيني نيست و گاهي نيز به منظور صلاح‌انديشي و مشورت انجام مي‌گيرد.
فال حافظ:
اگر چه احترام و اعتقاد ويژه‌اي كه به حافظ در ميان ايرانيان وجود دارد، لازم به يادآوري نيست، اما براي موضوع “فال حافظ” مي‌بايستي كه به آن‌ها اشاره كوتاهي داشته باشيم.
درباره مشورت پادشاهان و بزرگان از ديوان حافظ و يافتن جواب “وصف‌الحال”، روايت‌ها و سندهاي تاريخي فراواني در دست است. از دوره صفويه به بعد، شاهدهاي فراواني درباره كرامت‌ها و لطيفه‌هاي شگفت‌آميز فال حافظ سراغ داريم كه در تذكره‌ها، يا به صورت مجموعه‌هاي مستقل در ايران و هندوستان نشر يافته است. لقب “لسا‌ن‌الغيب” و “ترجمان الاسرار”، كه تذكره نويسان و عارفان همواره حافظ را به اين صفت ناميده‌اند، به اين خاطر است كه در باور عامه مردم، حافظ از نيت همگان خبر داشته است.
ديوان حافظ يكي از كتاب‌هايي است كه در خانه هر ايراني وجو دارد و در كنار قرآن قرار داده مي‌شود. جالب اين‌كه در ميان برخي از هم‌وطنان، ديوان حافظ را در سفره هفت سين مي‌گذارند و پس از تحويل سال براي تمام افراد خانواده فال مي‌گيرند.
فال حافظ به عنوان ميراث معنوي:
اين كه چه موقع فال بگيريم و چه كسي فال بگيرد و شيوه فال گرفتن چگونه باشد و نتيجه فال چگونه تفسير شود، از مراحل فال حافظ به شمار مي‌آيند كه خود از عمق اين باور حكايت مي‌كند و آن را شايسته ثبت در فهرست ميراث معنوي مي‌كند.
1- چه موقع فال مي‌گيريم:
فال حافظ در زمان يكي از جشن‌هاي شادي و مناسبت‌هاي مختلف همچون چهارشنبه سوري، شب چله، روز سيزده به در، شب تيرماه سيزده، آخرين چهار شنبه ماه صفر، شب سيزدهم ماه صفر و … انجام مي‌شود. حتي هنگامي كه كسي بخواهد سفر كند يا در مورد موضوعي تصميم بگيرد از ديوان حافظ كمك مي‌گيرد.
2- چه كسي فال مي‌گيرد:
بنا بر آداب و رسوم، “فال‌خواني” كار همگان نيست. فال‌خوان بايد حداقل يك و يا چند ويژگي را داشته باشد: 1- كسي باشد كه صداي خوب و دلنشيني دارد و خوب شعر مي‌خواند. 2- شخص باسوادي باشد. 3- ريش سفيد يا شخص مهم مجلس باشد. 4- ميزبان باشد.
3- چگونه فال مي‌گيريم:
فال‌خواني و تفال به ديوان حافظ يكي از مراسم جمعي و گروهي محسوب مي‌شود. در زمان‌هايي كه براي فال خواني بر شمرديم، اين تنها صاحب فال نيست كه با علاقمندي به “فال‌خوان” گوش مي‌سپارد، بلكه بقيه حاضران نيز با كنجكاوي سعي مي‌كنند حدس بزنند كه نيت صاحب فال چه بوده است و نظر خود را نيز ابراز مي‌كنند.
شيوه‌هاي متفاوتي براي انتخاب “قرعه فال” وجود دارد كه در شهرهاي مختلف فرق مي‌كند. انتخاب غزل فال هم داراي آداب و شرايط ويژه‌اي است. مثلا با كتابي كه صفحه‌هاي آن پاره يا ناقص است فال نمي‌گيرند، يا بيش از سه فال براي يك نفر بي‌احترامي به حافظ محسوب مي‌شود.
در زمان فال‌خواني، فال‌خوان وضو مي‌گيرد و سپس ديوان حافظ را مانند كتابي مقدس در دست نگه مي‌دارد، رو به قبله مي‌نشيند، نام خدا را بر زبان مي‌راند، احيانا سه صلوات مي‌فرستد و پس از اين‌كه صاحب فال نيت كرد، وي با سر انگشت و معمولا با چشم بسته، صفحه‌اي را نشان كرده و كتاب را مي‌گشايد.
غزل فال، اولين غزل در صفحه راست است. اگر شروع غزل در صفحه قبل باشد، ورق زده و از مطلع غزل مي‌خواند. غزلي را كه بعد از آن مي‌آيد را “شاهد فال” مي‌نامند.
حافظ را قسم مي‌دهيم:
باور عاميانه بر اين است كه در تفال از ديوان حافظ بايد او را قسم داد. معمولا حافظ را به “شاخ نبات” كه او را معشوقه حافظ مي‌پندارند، قسم مي‌دهند. اما حافظ را به آب پاك و هفت شيشه گلاب و آب ركن آباد و شاه چراغ و شير مادر و روز روشن و محمد و آل محمد و مولا علي و چهارده معصوم و دوازده امام و حضرت عباس و … هم قسم مي‌دهند.
نتيجه:
گستردگي اين مراسم در همه جاي ايران، ماندگاري اين رسم، آداب آميخته به تقدسي كه در اين رسم ديده مي‌شود، ادبياتي كه در رابطه با آن به وجود آمده و … همه و همه ما را در اين انديشه فرو مي‌برند كه يكي از آيين‌هاي ايراني را با ثبت در فهرست ميراث معنوي حفظ نماييم.
آرش نورآقايي
منبع:
به شاخ نباتت قسم (باورهاي عاميانه درباره فال حافظ)، دكتر محمود روح‌الاميني، تهران، چاپ نقش جهان، 1369
دیدگاه‌ها
مزخرف.بی مزه
زنده باد
واقعا باید ثبت بشه فقط یک نکته ذهنم رو درگیر کرد اونهم اینکه آیا تفال بر حافظ نوعی استخاره(مذهبی) است؟
اینم از فالی که به نیت این ایام و با شروط مذکور شما گرفتم:
“رونق عهد شبابست دگر بستان را
میرسد مژده گل بلبل خوش الحان را
ای صبا گر به جوانان چمن بازرسی
خدمت ما برسان سرو و گل و ریحان را
گر چنین جلوه کند مغبچه باده فروش
خاکروب در میخانه کنم مژگان را
ای که بر مه کشی از عنبر سارا چوگان
مضطرب حال مگردان من سرگردان را
ترسم این قوم که بر دردکشان می‌خندند
در سر کار خرابات کنند ایمان را
یار مردان خدا باش که در کشتی نوح
هست خاکی که به آبی نخرد طوفان را
برو از خانه گردون به در و نان مطلب
کان سیه کاسه در آخر بکشد مهمان را
هر که را خوابگه آخر مشتی خاک است
گو چه حاجت که به افلاک کشی ایوان را
ماه کنعانی من مسند مصر آن تو شد
وقت آن است که بدرود کنی زندان را
حافظا می خور و رندی کن و خوش باش ولی
دام تزویر مکن چون دگران قرآن را”
🌱🌷🍀
…………………………………………………………………………………………………………………………..
جواب: سلام. زنده باد شما.