چهار موجود مقدس

مقدمه:

چهار (موجود) مقدس از قديمي‌ترين باورهاي مذهبي به شمار مي‌روند، در واقع اين‌ها همان نيروهاي نخستين بزرگي هستند كه از قادر مطلق ناشي مي‌شوند.

آنان در ابتدا در سرتاسر عالم نظم را از بي‌نظمي پديد آوردند و فرمان گرفتند تا عالم و حيات در آن را بيافرينند. وقتي كه آفرينش به اتمام رسيد آن‌ها عهده‌دار عالم مادي شدند و امروزه عالم و كل حيات مادي توسط اين نيروها كنترل مي‌شود.

مردم باستان براي اين نيروها احترام ويژ‌ه‌اي قائل بودند و از همان ابتدا نمادهاي مختلفي را براي چهار مقدس به وجود آوردند.

همچنين مردمان فرهنگ‌هاي گوناگون نام‌هاي فراواني به آن‌ها نسبت دادند: چهار يگانه‌ی بزرگ، چهار يگانه‌ی توانمند، چهار فرمانرواي بزرگ، چهار مهاراجه بزرگ، چهار سازنده‌ي بزرگ، چهار معمار بزرگ، چهار هندسه‌دان بزرگ، چهار حامي بزرگ. و امروزه نيز آن‌ها را به نام مجريان فرامين آفريدگار، چهار فرشته نگهبان يا چهار فرشته مقرب مي‌خوانيم.

عقيده بر اين است كه اين حاميان، در چهار گوشه زمين به منظور آموزش چهار جهات اصلي به بشر باستان قرار گرفتند.

چهار فرشته نگهبان در فرهنگ‌هاي مختلف:

از حدود ده هزار سال پيش تاكنون و در تمام اقوام و ملل، نقش فرشته‌های نگهبان کاملا مشهود است. با این که به نظر می‌رسد اکثریت مردمان باستان تصور متغیری نسبت به آن‌ها و چگونگی توصیفشان داشته‌اند، لیکن شباهت‌های غیر قابل انکاری نیز در میان آنان مشاهده می‌شود. آن‌ها را مي‌توان با داستان‌ها و روایات آفرینش تمد‌ن‌ها در ارتباط دانست.

 

1- مايا:

یکی از قدیمی‌ترین اسناد يافته شده، متعلق به مایاهای یوکاتان و آمریکای مرکزی است، آنان از فرشته‌های نگهبان به نام “حاميان نگهبان” یاد می‌کردند.

مایاها و برخي ديگر از مردم باستان، زمین را به صورت نمادین به عنوان مربع چهارگوش نشان می‌دادند. و گاهی اوقات برای مقاصد خاص، مربع را بر روی یکی از رئوس آن به شکل یک الماس قرار می‌دادند، با قرار دادن چهار نقطه در مسیر نجومی شمال، جنوب، شرق و غرب، چهار جهت اصلی نمايان مي‌شد. آموزه‌ها بیان می‌داشتند که در این چهار نقطه، چهار ستون، آسمان را نگه می‌دارند و در پای هر ستون یکی از فرشته‌های نگهبان به منظور مراقبت از آن وجود دارد.

مایاها از رنگ برای مشخص کردن فرشته‌های نگهبان استفاده می‌کردند.

 

2- هندو:

هندوها هم چهار فرشته نگهبان دارند که مسئولیت چهار جهت اصلی را به عهده دارند. (هندوها از کلمه چهار جهت اصلی به صورت نمادین استفاده مي‌کردند، آن‌ها اشاره به مکان یا مکان‌های خاصی نداشتند.)

اين فرشته‌های نگهبان بر اساس وقایع مرتبط با زندگی نامگذاری شده‌ بودند:

خدای دارایی در شمال: ريورا Rivera  

داور مردگان در جنوب: یاما (يمه)Yama

شاهنشاه آسمان در شرق: ایندرا Indra

خدای آب‌ها در غرب: وروناVaruna

 

3- چين:

چینی‌ها به فرشته‌های نگهبان، عنوان “یوها” (به معناي کوه‌ها) می‌دهند. و اين چهار كوه (تسه يو) را چها ربع زمین هم مي‌نامند.

یوی شرق: تای ته سونگTai-Tsong

یوی غرب: ساینگ فوSaing-Fou

یوی جنوب: هاو کوانگHow-Kowang

یوی شمال: چین سیChin-Si

چیني‌ها نماد این کوه‌ها را با یک کوه مثلثی شکل که در رٲس آن یک چشم با نگاهی به سوی پایین است نشان می‌دهند. (شبيه به آن‌چه كه در نمادهاي مصري هم مي‌بينيم و در اسكناس يك‌دلاري هم مشاهده مي‌شود.)

 

4- مصر:

طبق تعالیم مصری چهار فرشته نگهبان وجود دارند که در چهار جهت اصلی جاي دارند و  در آن‌جا مسئولیت هر ستون را در اختیار دارند.

در فصل 125، کتاب مردگان، تصویر بزرگی از سرسرای بزرگ حقیقت اوزیریس وجود دارد. در کنار کرسی اوزیریس چهار فرشته نگهبان به تصویر کشیده شده‌اند. آن‌ها به صورت نمادین مردان مومیایی را نشان می‌دهند. یکی سر انسان دارد، دیگری سر میمون، سومی سر شاهین و چهارمی سر شغال (آنوبیس)

 

5- كلدانيان:

کلدانیان معتقدند که فرشتگان نگهبان، محافظ انسان و مواظب آسایش او هستند.

در کنار صلیب شکسته و اغلب در ستون‌هاي باستانی می‌بینیم که آسایش انسان دائما توسط چهار مقدس مواظبت می‌شود. آن‌ها به مراقبت و مواظبت از آسایش جسمانی عالم، به خصوص انسان، می‌پردازند و نقش مجریان را در به اجرا درآوردن فرامین، خواسته‌ها و تمایلات آفریدگار دارند.

کلدانیان وظیفه دقیق فرشته‌های نگهبان را همین کار می‌پنداشتند.

اين فرشتگان مقرب عبارتند از:

Kirub / :Sed-Alap سد – آلاپ يا كيروب: به شکل گاو نر با چهره انسان

Lamas / Nigal :  لاماس یا نیگال: به شکل شیر با سر انسان

Ustar: اوستار:  شبیه انسان

:Nattig  ناتیگ: عقاب با چهره انسان

 

قابل ذكر است كه در دنياي باستان، هیتایی‌ها، آشوری‌ها و پارسیان فرشته‌های نگهبان را در کیهان شناسی‌شان پیوند زده بودند.

 

6- يهوديت:

در كتاب حزقیال، فصل اول، آیه 10، اشاره کوچکی در این رابطه وجود دارد:

“هر یک از آن‌ها چهار صورت داشت: در جلو، صورت انسان؛ در طرف راست، صورت شیر؛ در طرف چپ، صورت گاو؛ در پشت، صورت عقاب.” آنچه گفته شد رویای حزقیال بود.

این در زمانی نگاشته شده که حزقیال نبي، اسیر کلدانیان بود.

بگذارید این رویا را با اعتقاد نامه‌ی کلدانیان که هزاران سال پیش ار روياي حزقیال پدید آمده را مقایسه کنیم:

 

1- رویای حزقیال نبی: چهار موجود عجیب با سرهای انسان، گاو، شیر و عقاب.

2- عقیده‌ی کلدانیان: چهار فرشته نگهبان؛ اولی سر انسان، دومی سر گاو نر، سومی سر یک شیر و چهارمی سر عقاب.

این فرشته‌های نگهبان کلدانی در پایین پلکان‌هاي منتهی به معابد و قصرها قرار داشتند. هر کس که از میان شهر می‌گذشت بی‌اختیار چشمش به تعداد کثیری از آن‌ها می‌افتاد.

شايد که حزقیال تعداد کثیری از آن‌ها را در طول اسارتش دیده باشد. یک مجموعه چهارتایی اكنون در موزه بریتانیا وجود دارد و از قصر شاهی واقع در نینوا آورده شده است. بنابراين ممكن است كه رویای حزقیال شکل شاخ و برگ داده شده‌ی اعتقاد نامه کلدانیان باشد.

 

چهار فرشته (كروبيان) در يهوديت: Cherubim

واژه كروبي به معني “كسي كه نماز مي‌خواند” يا كسي كه “شفاعت مي‌كند”، آمده است. كروبيان در متن‌هاي باستاني و تورات تركيبي از 2 يا در بيشتر اوقات، از 4 آفريده هستند كه شامل انسان نيز مي‌شوند.

چهار حيوان (انسان، گاو، شير و عقاب) در تورات به عنوان نوعي فرشته (همان كروبيان) مطرح شده‌اند. در واقع چهار كروبي به صورت چهار موجود و گاه به صورت تصويري رمزآلود با چهار سر (انسان، شير، ورزا، شاهين/عقاب) ترسيم شده‌اند، كه نگهبان چهار گوشه عرش الهي و چهار گوشه بهشت هستند.  

واژه عبري يهوه يا همان YHVHبه معنا و مفهوم خدا، چهار حرف دارد. در واژه YHVH  هر كدام از حروف به يك عنصر از عناصر چهارگانه و به يكي از حيوانات مذكور مربوط مي‌شوند، Y به شير، H به عقاب، V به انسان و H به گاو.

همچنين چهار پيامبر بزرگ و مولفان كتاب تورات عبارتند از: اشعيا، ارميا، حزقيال و دانيال.

 

7- چهار مبشر انجيل در مسيحيت: Apocalyptic Beast

اگر به مسيحيت رجوع كنيم متوجه مي‌شويم كه نمادهاي چهار مبشر انجيل، يعني متي، مرقس، لوقا و يوحنا از حزقيال نبي و بعد از او از كتاب مكاشفه يوحنا گرفته شده است.

در مسيحيت واژه چهار جزئي‌ها (Tetramorphs) عبارت است از متي (Matthew) كه به صورت انسان يا انسان بالدار تصوير مي‌شود و مظهر و تجسد طبيعت بشري مسيح است. مرقس (Mark) به صورت شير بالدار غران ميان بيابان تصوير مي‌شود، او راه را آماده مي‌كند و مظهر مقام سلطنتي مسيح است. لوقا (Luke) به صورت ورزا يا گوساله بالدار تصوير شده و مظهر قرباني و كفاره و روحانيت مسيح است. يوحنا (John) در شكل شاهين، مظهر طبيعت الهي مسيح است.

چهار تصوير روياي حزقيال و يوحنا؛ انسان، گاو، شير و عقاب در مكاشفات چهار زنده نيز ناميده شده‌اند و نماد تماميت حضور خداوندي هستند.

به روايت ارمياي قديس، انسان نشانه‌ي احياء، گاو نشانه‌ي اشتياق (حيوان قرباني)، شير نشانه‌ي قيامت و عقاب نشانه‌ي صعود است.              

 

8- چهار پادشاه آسماني در دين بودا: Four celectial kings

چهار پادشاه آسماني يا چهار نگهبان جهان (به سانسكريت لوكاپالا lokapala)، در معابد بودايي به صورتي يافت مي‌شوند كه هر كدام در برابر يكي از چهار جهت اصلي قرار دارند.

 

9- چهار فرشته مقرب اسلام:

به گفته ملاصدرا، فرشتگان نماد نيروهاي غيبي الهي هستند كه فلاسفه آن را با جهان عقول و ارواح هم هويت كرده‌اند؛ آنان تجليات اسماء كلي خدا هستند و نقش و وظيفه‌اشان اداره و تمشيت نظم وجودي جهان است.

در اسلام و بنا بر سنت، تعداد اين فرشتگان چهار است: جبرئيل، ميكائيل، اسرافيل و عزرائيل. اين چهار فرشته مقرب، چهار حامل عرش اعظم به شمار مي‌روند.

 

به نظر شاه نعمت‌الله ولي، عارف قرن نهم هجري كه مقبره‌اش در ماهان كرمان قرار دارد، چهار حرف تشكيل دهنده اسم “الله” (ا.ل.ل.ه) نماينده و بازتابنده‌ي چهار مرتبه است: قلب، عقل، روح و نفس.

و چهار فرشته تكيه‌گاه اين چهار مرتبه‌اند: قلب ـ جبرئيل، عقل ـ ميكائيل، روح ـ اسرافيل، نفس ـ عزرائيل.

اين فرشتگان با عناصر چهارگانه هم تشبيه شده‌اند: آب ـ جبرئيل، خاك ـ ميكائيل، هوا ـ اسرافيل، آتش ـ عزرائيل.

 

ابوالهول:

واژه ابوالهول در زبان يوناني به معناي ” وصل كردن و پيوند دادن به يكديگر” است. به نظر مي‌رسد قديمي‌ترين ابوالهول‌ها مصري، و تاريخ آن‌ها به اواسط هزاره سوم پيش از ميلاد برمي‌گردد. مصري‌ها فرعون را با بدن آدمي، داراي ريش و به هيات شيري خميده نمايش مي‌دادند، كه نماد فوق بشري او بود.
ابوالهول‌ها براي نخستين بار در خاورميانه، بر روي مهرهاي استوانه‌اي آشوري (سده سيزدهم ـ يازدهم پيش از ميلاد) و با گسترش بيشتر، از سده نهم به عنوان تنديس‌هاي محافظ معابد و قصرها ديده مي‌شوند.

ابوالهول‌ها گونه‌هاي مختلفي دارند كه گاهي تركيبي از دو و گاهي چهار حيوان هستند. در اين نوشتار، گونه‌اي از ابوالهول مورد نظر ماست كه به صورت تركيبي از چهار حيوان انسان، گاو، شير و عقاب ديده مي‌شوند. اين چهار موجود نمايانگر چهار عنصر اصلي و تركيب نيروهاي عقلاني، جسماني، طبيعي و فوق طبيعي با يكديگر هستند.

در انديشه مردمان دوران باستان، انسان، گاو، شير و عقاب داراي نيروهاي سحرآميز و هر يك، فرمانرواي قلمروي خود بودند و هنگامي كه به شكل يك تصوير تركيبي در مي‌آمدند، به نگهبان مقاومت ناپذير معابد و قصرها تبديل مي‌شدند.

جالب اين است كه هر دوي موجودات ابوالهول و كروبيان كه مطابق متن كتاب مقدس از آن‌ها ذكر شده، جانوراني پيوندي هستند. 
در تصاويري كه مربوط به بهشت هستند و اين جايگاه اوليه بشر را تداعي مي‌كنند، چهار دروازه در چهار جهت اصلي ديده مي‌شوند، موضوع جالب اين است كه از هر يك از اين دروازه‌ها يكي از چهار حيوان مذكور ـ كه بال هم دارند ـ محافظت مي‌كنند.

 

نماد حيوانات در ابوالهول:
شير: نماد عظمت، قدرت، دليري و شهامت، عدالت، قانون، قدرت نظامي، نماد جنگ و نشانه ايزدان جنگ، شاه درندگان است.
در كهن‌ترين تصاوير، شير مربوط به پرستش خورشيد ـ خدا بود. شير نگهبان نمادين پرستشگاه‌ها و قصرها و آرامگاه‌ها بود و تصور مي‌شد درنده‌خويي‌اش موجب دور كردن تاثيرات زيان آور است.

شاهين (عقاب): نماد همه ايزدان آسمان، پيروزي، سلطنت، اقتدار، قدرت، رفعت، عنصر هوا
نماد شاهين، قوش و عقاب با خدايان خورشيدي همراه است. شاهين نماد جسارت، قدرت و دليري بود.

گاونر: مظهر حاصل خيزي، قدرت حفاظت‌گر، سلطنت، شاه، نماد زمين، نماد قدرت و توليد مثل است. با خورشيد ـ خدايان و آسمان در ارتباط است. در ادوار بسيار كهن، گاو نر معمولا نماد خداي قيم شهر به شمار مي‌رفت.
گاو نر داراي سر آدمي و بال، نقش حفاظت و نگهباني را به ويژه در تنديس‌هاي نوـ آشوري داشت.
انسان /فرشته: فرشتگان، پيام‌آوران بالداري هستند كه ميان خدايان و بشر ارتباط برقرار مي‌كنند.

ابوالهول در نمادهاي ماسوني:
موجود خيالي با پنجه‌هاي شير، بال عقاب، سر گاو و صورت انسان جزو سمبل‌هاي ماسوني محسوب مي‌شود. ظاهرا در اين نماد، دانستن با هوش و ذكاوت انسان، خواستن چون شير، با دل و جرات اقدام كردن همچون عقاب و خاموش بودن مانند گاو مد نظر است.

 

ابوالهول ايراني:
منظور از ابوالهول ايراني، آن مجسمه‌اي است كه در تخت جمشيد ديده مي‌شود و سر انسان، گوش گاو، بدن شير و بال عقاب دارد و از گوي بال‌دار محافظت مي‌كند.

 

نماد اعضاي پيكر در ابوالهول ايراني:

سر انساني: وقتي ابوالهول سر انساني دارد، نمايانگر روح مسلط بر غرايز حيواني است. سر مظهر خرد و تفكر و كنترل و حكمراني است. ريش، منبع نيرو و مردانگي مرد به شمار مي‌رود.

بال عقاب: بال بر روي بدن انسان يا حيوان، علامت ايزدي و نماد قدرت و محافظت است. به نظر مي‌رسد، تصاوير بال‌دار، از نشان دادن پرندگان مقدس (عقاب و شاهين و كركس و …) در مصر و خاورميانه مشتق شده باشد.

گوش گاو: در نمادهاي مصري گوش راست مظهر “هواي زندگي” و گوش چپ “هواي مرگ” است. به نظر مي‌رسد، گوش‌هاي ايزدان و شاهان با حيوانات باران‌ساز در ارتباط است.

بدن شير: احتمالا به قدرت جسماني شير اشاره دارد.

 

در رابطه با عدد 4:

همان‌طور كه متوجه شديد، عدد چهار در طرح مربوط به ابوالهول، چهار موجود مقدس و مفاهيم آن‌ها بسيار تكرار مي‌شود. اضافه كنيد كه در 27 زبان باستاني و امروزي واژه‌اي كه به معناي خداوند است، متشكل از چهار حرف است.

چهار، نشان‌دهنده چهار جهت اصلي، چهارفصل سال، اضلاع مربع، بازوان صليب، رودخانه‌هاي بهشت، چهار عنصر و… است. در قرون وسطي، چهار انتهاي صليب با چهار منطقه بهشت يكي دانسته مي‌شد. يعني شمال و جنوب و شرق و غرب را با برخي مراحل رستگاري در مسيحيت مرتبط مي‌دانستند. در نپال مردم به چهار كتاب مقدس ايمان دارند. عدد چهار و مقام و اهميت ديني و كيهاني آن بيش از همه در آمريكاي شمالي مشهود است.
در كتاب مقدس، به ويژه در مكاشفات، عدد چهار، نشانه تماميت است. باغ‌هاي ايراني كه نمادي از بهشت هستند معمولا به چهار بخش تقسيم مي‌شوند. در فرهنگ بودايي، دامبا(Damba) يا “درخت حيات” چهار بخش دارد. در فرهنگ سرخپوستي، عدد چهار، چهار جهت اصلي و چهار باد را نشان مي‌دهد و همچنين به صورت صليب و صليب شكسته نشان داده مي‌شود و اعمال تشريفاتي و آيين‌ها چهار مرتبه تكرار مي‌شوند.
فيثاغورسي‌ها عدد چهار و ده را اعداد الهي مي‌دانستند و از جمع چهار عدد اول، عدد ده بدست مي آمد: 10=4+3+2+1
در مصر باستان، چهار، عدد مقدس زمان است و سقف آسمان را چهار ستون نگاه مي‌دارد و چهار پسر هوروس از چهار جهت اصلي نگهداري مي‌كردند.

 

چهار مقدس و منطقه البروج:

چهار حيواني كه مد نظر ما هستند، در منطقه‌البروج هم براي خود جايي دارند. Aquarius,Taurus,Leo,Ophiuchus به ترتيب نماد عقاب، شير، گاو و انسان (فرشته) در صورت‌هاي فلكي هستند كه به گونه‌اي در چهار جهت مقابل هم ديده مي‌شوند.

مي‌دانيم كه:

چهار عنصر اصلي عبارتند از: آب، خاك، هوا، آتش.

چهار جهت اصلي عبارتند از: شمال، جنوب، شرق، غرب.

چهار سو عبارتند از: جلو، عقب، راست، چپ

چهار حيوان عبارتند از: گاو، عقاب، شير، انسان.

چهار فصل عبارتند از: بهار، تابستان، پاييز، زمستان.

چهار مزاج (طبع) عبارتند از: دموي، صفراوي، ماليخوليايي (سودايي)، بلغمي.

چهار فرشته مقرب در اسلام: جبرئيل، ميكائيل، اسرافيل، عزرائيل. 

چهار مبشر انجيل: متي، مرقس، لوقا، يوحنا.

چهار حرف مربوط به يهوه: Y,H,V,H

چهار مرتبه: قلب، عقل، روح، نفس.

چهار موجود صور فلكي: Aquarius,Taurus,Leo,Ophiuchus

 

تلفيق اين چهارگانه‌ها به ترتيب زير است:

گاو ـ زمين (خاك) ـ ماليخوليايي (سودايي) ـ پاييز ـ ميكائيل ـ لوقا (روحانيت مسيح) ـ H ـ سد آلاپ ـ عقل

عقاب ـ هوا ـ دموي ـ بهار ـ اسرافيل ـ‌ يوحنا (طبيعت الهي مسيح) ـ  H ـ روح

شير ـ آتش ـ صفراوي ـ تابستان ـ‌ عزرائيل ـ مرقس (سلطنت مسيح) ـ Y ـ نفس

انسان ـ آب ـ بلغمي ـ زمستان ـ جبرئيل ـ متي (طبيعت بشري مسيح) ـ  V ـ قلب

 

آرش نورآقايي

 

منابع:
* فرهنگ مصور نمادهاي سنتي، جي.سي.كوپر، ترجمه مليحه كرباسيان، تهران، فرشاد، 1379
* فرهنگ نگاره‌اي نمادها در هنر شرق و غرب، جيمز هال، مترجم: رقيه بهزادي، تهران، فرهنگ معاصر، 1380
* مبانی ماسونري، تاليف گروه تحقيقات علمي، ترجمه جعفر سعيدي، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامي، 1376
* آيين هندو و عرفان اسلامي (بر اساس مجمع‌البحرين داراشكوه)، گردآورنده و مترجم: داريوش شايگان ـ جمشيد ارجمند، تهران، نشر و پژوهش فرزان روز، 1382

* فرهنگ نمادها، ژان شواليه، آلن گربران، ترجمه و تحقيق سودابه فضائلي، ويراستار عليرضا سيد احمديان، تهران، 1379

 

منبع خارجي:

* The Sacred Symbols of Mu by James Churchward    ترجمه حميدرضا مشير