نقش سدها در توسعه گردشگری

قبل از شروع:

در كشور ما طرفداران محيط زيست با ساخت سدها مخالف هستند، چراكه در سال‌هاي اخير صدمات و زيان‌هاي سدها را بر روي طبيعت و همچنين آثار تاريخي شاهد بوده‌اند.

نگارنده در اين نوشتار، ضمن ارزشمند دانستن دلواپسي اين گروه از طرفداران محيط زيست، از زاويه گردشگري به سدها نگريسته‌ام. در واقع بررسي اثرات زيست محيطي سد‌ها مقوله ديگري است كه هدف اين نوشتار نيست

 

 

آغاز:

با توجه به اين موضوع كه صنعت گردشگري روز به روز تخصصي‌تر و متنوع‌تر مي‌شود، شاهد هستيم كه امروزه حتي سدها نيز در فهرست جاذبه‌هاي گردشگري جاي دارند و گردشگران بسياري براي ديدار از آن‌ها علاقه نشان مي‌دهند. و اين‌گونه است كه امروزه كارشناسان گردشگري براي بهره‌برداري از اين جاذبه‌هاي انسان ـ ساخت برنامه‌ريزي انجام مي‌دهند.

شايد به زودي همين واژه “گردشگري سد” يا چيزي شبيه به اين، جزو يكي از موارد متعدد انواع گردشگري در تمام دنيا مطرح شود.

همچنين بعيد نيست كه به‌زودي و بر اساس نياز گردشگران به سايت‌هاي جديدتر، سدها در فهرست پربيننده‌ترين و جذاب‌ترين سايت‌هاي گردشگري قرار گيرند.

اگر سري به اينترنت بزنيد، متوجه مي‌شويد كه سايت‌هاي اينترنتي بسياري براي آشنايي و بهره‌برداري از گردشگري در سدها طراحي شده‌اند و در اختيار علاقمندان قرار دارند.

بد نيست بدانيم كه بهره‌برداري از “گردشگري در سدها” آن‌قدر در دنيا اهميت يافته‌ كه براي آن‌ها زيرساخت تعريف مي‌شود و برايشان به طور اخص برنامه‌ريزي انجام مي‌گيرد.

ساخت زيرساخت‌ها براي برگزاري ورزش‌هاي آبي و سفرهاي رودخانه‌اي يكي از اين موارد است.

اين‌كه شاهد هستيم در برخي از سد‌ها هتل و رستوران ساخته مي‌شود، خود نمونه بارز اهميت زيرساخت‌ها در اين‌گونه سايت‌هاي نوظهور گردشگري است.

هم اكنون بسته‌هاي سفر مربوط به گردشگري در سد‌ها با انواع خدمات در برخي از كشورها به فروش مي‌رسد و براي جذب گردشگر به سمت آن‌‌ها تبليغات وسيعي انجام مي‌گيرد.

اين‌گونه گردشگري در رابطه با گردشگري ماجراجويانه هم هست؛ سوار شدن بر  انواع قايق‌ها در رودخانه و دست و پنجه نرم كردن با امواج آب، شنا در بخشي از رودخانه، شيرجه زدن از بلندي‌ به داخل رودخانه، ماهيگيري و … از اين نوع است.

كمپينگ در كنار رودخانه، دويدن و دوچرخه سواري و سواركاري در ساحل، كاياك‌ سواري بر روي امواج و اسكي روي آب، چيزهايي نيستند كه علاقمندان بتوانند به راحتي از آن چشم‌پوشي كنند.

استفاده از امكانات طبيعي آب و باد و خورشيد به همراه ساخت جاذبه‌هاي انسان-ساخت هر روز در سدها بيشتر مورد توجه قرار مي‌گيرد و كارشناسان براي رونق گردشگري، نيازهاي جديد و هيجانات تازه مي‌آفرينند.

فكر كنيد در كنار رودخانه‌اي كه به سد منتهي مي‌شود، نشسته‌ايد و با دوربين چشمي به حركات آكروبات هنرمندان بر روي قايقي كه بر روي امواج در حال حركت است، مي‌نگريد.مطمئن باشيد كه اين لحظات براي شما فراموش نشدني خواهد بود.

اجراي برنامه‌هاي سرگرم كننده در هر سايت گردشگري، به جذابيت‌هاي آن  كمك مي‌كند و باعث مي‌شود كه گردشگر خاطرات بهتري را از سفر خود به ياد بسپارد. درياچه‌ها و در اين حالت خاص درياچه پشت سدها، گاهي اوقات مكان مناسبي براي اجراي برنامه‌ها و سرگرمي‌هاي هوايي است.

به بيان ديگر، مانور هواپيماها و چتربازان بر فراز درياچه‌ها و در نزديكي ديد گردشگران، تجربه‌اي هيجان انگيز است. به طور مثال هرساله تعدادي گردشگر در روز خاصي در كنار درياچه شهر لوگانو در سوئيس دور هم جمع مي‌شوند تا علاوه بر شركت در فعاليت‌هايي كه در ساحل درياچه در جريان است به تماشاي حركات آكروباتيك هواپيماها و چتربازان بنشينند.

با اجراي اين‌گونه از مراسم، مي‌توان توجه گردشگران را در روزهاي معين به مكان‌هاي خاص جلب كرد.

برنامه تفريحات شبانه هم در فهرست خدمات برگزار كنندگان تورها مورد توجه قرار مي‌گيرد. معمولا اجراي موسيقي زنده، تئاتر و بازي نور و آب جزو اين برنامه‌هاي شبانه است. 

بيشتر اوقات در نزديكي سدها، انواع گياهان و پرندگان و جانوران ديده مي‌شوند، گاهي شكل و شمايل خاصي از زمين‌شناسي در اطراف ديده مي‌شود، يا حتي چشمه‌هاي آب گرم در آن اطراف وجود دارند. بنابراين در كنار سدها مي‌توان از انواع گردشگري طبيعي هم بهره‌مند شد.

بسترهاي رودخانه عموما مكان‌هاي مناسبي براي كشاورزي و كاشت انواع گياهان (خوراكي و طبي) است. در دنياي گردشگري حتي اين ظرفيت هم ناديده گرفته نمي‌شود. در سد Mc Nary ايالت واشنگتن آمريكا علاوه بر معرفي تمامي جاذبه‌هاي گردشگري اين سد، از جاذبه‌هاي كشاورزي با نام  agricultural attractions هم نام برده شده است.

ايجاد دهكده‌هاي سلامت در نقاطي از درياچه‌هاي پشت سد كه به دور از هياهو باشند، نيز مي‌تواند يكي از اهداف قابل برنامه‌ريزي در گردشگري سد باشد.

در فيليپين در كنار سد Bustos، فستيوال‌هاي محلي و مسابقات و بازي‌هاي مردمي برگزار مي‌شود. همچنين محلي‌ها محصولات بومي و صنايع دستي‌اشان را در آن‌جا به فروش مي‌رسانند.

گونه‌اي خاص از گردشگري سد، ديدار از سدهاي تاريخي است. سدسازي يكي از فعاليت‌هاي ساختماني است كه پيدايي و تكامل آن، بنا به نياز انسان‌ها و پيرو چگونگي‌هاي جغرافيايي و منطقه‌اي در طول تاريخ مطرح بوده است. اين نياز در اقليم‌هاي مختلف، گاهي به صورت آبياري و آب‌رساني به مزارع و گاهي به صورت كنترل جريان آب و جلوگيري از طغيان رودخانه‌ها، نمود پيدا كرده است.

بگذاريد به طور مثال نگاهي به سدهاي تاريخي ايران داشته باشيم:

در روزگار هخامنشيان بر روي رودخانه “دياله”، يكي از رودخانه‌هايي كه به اروند مي‌پيوسته، سدي براي آبياري ساخته شد. هر چند بيشتر آثار سدهايي كه در زمان هخامنشيان ساخته شد، اكنون ازبين رفته‌اند،اما از جمله آن‌ها “بند ناصري” در 48 كيلومتري شمال غربي تخت جمشيد است.”بند فيض آباد” هم يكي از سه سدي است كه بر روي رود كر در زمان هخامنشيان بنا شده بود.در جنوب شهر شيراز هم “بند بهمن” از آثار دوره هخامنشي است.

در زمان ساسانيان، سد “شادروان” در شوشتر بنا شد كه هنوز هم بقاياي آن به چشم مي‌خورد و در شاهنامه فردوسي هم به مهندس آن، “برانوش” اشاره شده است.

سد اهواز كه نشانه‌هايش هنوز هم به چشم مي‌خورد، سد قير بر روي رودخانه كارون كه از مهم‌ترين سدها بوده و سدي كه توسط رومي‌ها در نزديكي سد دز فعلي ساخته شده، همگي از آثار سدسازي در زمان ساسانيان هستند.

يكي از آثار تاريخي دوران ساسانيان، دژ باستاني ايزدخواست در راه اصفهان به شيراز است.در اين محل باستاني قلعه، آتشگاه، پل، كاروانسرا و سد يزدخواست ديده مي‌شوند.نكته قابل توجه اين است كه شايد بتوان سد يزدخواست را قديمي‌ترين بند قوسي جهان دانست.اين بند براي جلوگيري از جريان سيل در منطقه ايزدخواست ساخته شده بود.

سدسازي در دوران اسلامي و در زمان آل بويه و ايلخانيان و صفويان هم ادامه يافت.

البته تعداد سدهاي باستاني در ايران بسيار بيشتر از مواردي است كه ما در اين‌جا ذكر كرده‌ايم.

جالب اين است كه گاهي كشورهايي كه سدهاي تاريخي ندارند، اكنون سدهايشان را در ليست آثار تاريخي كشورشان به ثبت مي‌رسانند. سدهايي را مي‌شناسيم كه بعد از 50 سال از تاريخ ساختشان اكنون در ليست آثار ملي كشور مربوطه به ثبت رسيده‌اند.

در زير نمونه‌هاي سدهاي ساخته شده در دنيا و ايران را از نگاه گردشگري مورد توجه قرار مي‌دهيم:

سد ‌Gaborone در آفريقاي جنوبي:

اين سد بر روي رودخانه  Notwane ساخته شده و يكي از سدهاي معروفي است كه به يك سايت توريستي تبديل شده است.تپه‌هاي بلند و زمين‌هاي جنگلي كه اطراف اين سد را احاطه كرده‌اند، وضعيت فوق العاده‌اي از لحاظ گردشگري را براي آن به ارمغان آورده‌اند.

معرفي پروژه‌اي به نام “آب‌نما” همراه با ساخت زمين‌هاي بازي، استخر شنا، اجراي موسيقي در فضاي باز، ديدار از منظره آب از وسط سد، ديدار از حيات وحش، قايق سواري بر روي رودخانه در هنگامي كه سطح آب بالاست و سرو انواع غذا در رستوران‌ها از جاذبه‌هاي ايجاد شده در اين سد است كه به جذب هر چه بيشتر گردشگران كمك مي‌كند.

سد Grand Dixence در سوئيس:

ارتفاع اين سد 285 متر است و بلندترين سد بتوني در دنيا به شمار مي‌رود. درياچه مصنوعي به طول 5 كيلومتر كه در پشت اين سد به وجود آمده از جاذبه‌هاي آن به شمار مي‌رود.

بازديدكنندگان اين سد مي‌توانند در طول درياچه قدم بزنند و از تماشاي گل و گياه در اطراف آن لذت ببرند.همچنين مي‌توانند به داخل سد بروند و با يك تله‌كابين به بالاترين نقطه آن برسند.

سد Moiry در سوئيس:

مديران اين سد با شعار ” آيا تا به حال در يك سد هيدرو الكتريك بوده‌ايد؟” گردشگران را به ديدار از اين سد فرا مي‌خوانند.اين نوع از گردشگري در زمره گردشگري علمي جاي مي‌گيرد كه طرفداراني در دنيا دارد.

سد Shamokin در پنسيلوانياي آمريكا:

در يك دره زيبا و بر روي رودخانه‌اي بناشده است. در اين سد انواع تفريحات و سرگرمي‌ها را براي گردشگران مهيا كرده‌اند.

اقامت در هتل و متل، ديدار از پارك و باغ وحش و موزه و گالري و سايت‌هاي فرهنگي و تاريخي، خريد از بازار، تماشاي تئاتر و فيلم و اجراي تورهاي پياده‌روي و تورهاي ريلي از جمله جاذبه‌هاي اين سد هستند.

سد Coulee در واشنگتن آمريكا:

احداث پارك، باغ، محلي براي اسكي، بازار و محل‌هايي براي سرگرمي و تفريح، اين سد را به يك سايت گردشگري تبديل كرده است.

سد و درياچه Hartwell در آمريكا:

درياچه اين سد به سان يك استخر طبيعي فرصت‌هاي ورزش هاي آبي و همچنين ماهيگيري را براي آن به وجود آورده است.كمپينگ، شكار، ديدار از منظره آبشار سد و جاذبه‌هاي تاريخي، فرهنگي و حتي نظامي از جذابيت‌هاي اين سد به شمار مي‌روند.

سد Shasta در كاليفرنياي آمريكا:

اين سد و درياچه‌اش يك شهر توريستي را تشكيل داده‌اند. اين شهر توريستي براي خود يك سايت اينترنتي دارد كه در آن تور سد و خدمات جانبي‌اش معرفي شده‌اند.

در اين سايت، اطلاعات مورد نياز و همچنين عكس‌هاي بسيار زيبا از محيط اطراف سد و درياچه ارائه شده است.

نقشه و راهنماي گردشگران، تقويم رويدادها(فستيوال‌ها، زمان ماهيگيري و…)، امكانات گردشگري سد، انواع بازي‌ها و سرگرمي‌ها و ورزش‌هاي قابل اجرا در شهر Shasta از مواردي هستند كه با رجوع به سايت اينترنتي مي‌توانيد به آن دست پيدا كنيد.

سد Hoover در مرز ميان ايالت‌هاي آريزونا و نواداي ايالت متحده:

ساخت اين سد در سال 1931 آغاز و در سال 1935 به پايان رسيد.موضوع جالب در مورد اين سد اين است كه در سال 1981 جزو آثار تاريخي ملي به ثبت رسيد.

يكي از موارد جالب ديگر اين است كه وقت در ايالت آريزونا با وقت در ايالت نوادا 1 ساعت با هم تفاوت دارند و اين سد دقيقا در مرز اين دو زمان قرار گرفته است.

همين موضوعات به علاوه بر معماري و مشخصات فني سد، آن را در فهرست سدهاي مورد توجه در حيطه گردشگري قرار داده است.

سد Navajo در نيومكزيكو:

اين سد به عنوان يك مركز علمي تفريحي براي گردشگران شناخته شده است. وجود سايت‌هاي تاريخي و طبيعي، گالري هنر، آب گرم، پارك‌ و بازار از جاذبه‌هاي ديگر اين سد هستند.

سد سه گلوگاهي در چين:

سد سه گلو‌گاهي با ارتفاع 185 متر بر روي رودخانه يانگ‌تسه در مركز كشور چين بنا شده است.اين سد چنان سايت جذابي از لحاظ گردشگري به شمار مي‌رود كه چيني‌ها براي ديدار هفتگي 100000 گردشگر از آن برنامه‌ريزي كرده‌اند.

كشورهاي ديگر:

علاوه بر سدهاي فوق‌الذكر، در كشورهايي همچون هلند، هند و فيليپين نيز اقدامات مشابهي براي بهره‌برداري گردشگري از سدها صورت گرفته است.

در اين سدها گردشگران مي‌توانند در انواع هتل‌هايي كه منظره زيبايي از رودخانه و سد و آب پشت سد را به نمايش درمي‌آورند، اقامت كنند، در رستوران‌ها غذا و نوشيدني ميل كنند، در پارك‌ها و موزه‌ها قدم بزنند، فضاي معابد را در كنار غرش آب تجربه كنند، تعطيلات آخر هفته را با خانواده‌هايشان در كنار منظره‌اي از درياچه و رودخانه بگذرانند و از زيبايي‌هاي طبيعي، سايت‌هاي تاريخي و تفريحات خانوادگي بهره ببرند، ديدار از حيات وحش را تجربه كنند، از بازارهاي محلي برپاشده در كنار سدها خريد كنند، به تماشاي پرنده‌ها بنشينند و…

گردشگري سد در ايران:

بيشتر سدها در كشورهايي كه ذكر كرديم به عنوان مكاني براي پيك‌نيك خانواده‌ها مطرح هستند. چنان‌كه حضور در كنار آب براي مردمان همه كشورها جذاب است، براي ايرانيان نيز از ديرباز، آسودن در كنار چشمه‌ها‌ و رودها مورد توجه بوده و اوقات فراغت را در اين محيط‌هاي باصفا گذرانده‌اند.

در اين ميان، سدها هم گاهي به عنوان يك مكان گردشگري خانوادگي مطرح هستند.

به امكان گردشگري در سدهاي معرفي شده در ذيل توجه نماييد:

سد كرخه: اين سد در ايام نوروز براي بازديد عموم قابل استفاده است و خانواده‌هاي خوزستاني در اين ايام از محيط طبيعي و درياچه پشت سد كه در حدود پنجاه كيلومتر است، استفاده مي‌كنند.در سال‌هاي اخير تعداد بازديدكنندگان از اين سد در ايام نوروزي به حدود 25000 نفر هم رسيده است.

سد كارون 3: اين سد كه در نزديكي شهر ايذه بنا شده داراي منظره‌اي بديع است. نزديكي به آثار تاريخي و طبيعي و همچنين وجود جامعه بختياري(عشايري و روستايي) در حوالي اين سد، آن را به يكي از پرجاذبه‌ترين سايت‌هاي گردشگري تبديل كرده است.هرچند كه براي بهره‌برداري بهينه از اين ظرفيت، برنامه‌ريزي خاصي انجام نشده است.  

سد كارون 1: نام ديگر آن، سد شهيد عباسپور است.براي مردم محلي، درياچه پشت سد به عنوان يك مكان تفريحي منحصر به فرد، قابل استفاده است. مردم سوار قايق مي‌شوند و با گردش بر روي رود كارون به اطراف مي‌روند. بسياري از آن‌ها، ساعاتي را در كنار مقبره امام‌زاده سلطان ابراهيم، كه برايشان تقدس خاصي دارد، مي‌گذرانند.

سد دز: از ديگر سايت‌هاي گردشگري در استان خوزستان است كه شايد ديدار از تمام زيبايي‌ها و شگفتي‌هاي آن براي عموم مردم ميسر نباشد.

سدهاي ديگر: سد كرج(اميركبير)، سد سفيدرود و همچنين برخي از سدهاي ديگر در اقصي نقاط كشور در زمره سايت‌هاي گردشگري قرار دارند كه سامان‌دهي خاصي برايشان انجام نشده‌ و فقط خود مردم به لحاظ علاقه‌اي كه دارند از اين مكان‌ها ديدار مي‌كنند و روزهاي تعطيلشان را در آن‌‌ها مي‌گذرانند.

جاذبه‌هاي سدها در ايران از لحاظ گردشگري:

به طور موردي به سدهاي استان خوزستان اشاره مي‌كنيم:

آشنايي با تكنولوژي ساخت و اطلاع از مشخصات فني سدها، گونه‌اي از گردشگري علمي در اين سدها را تداعي مي‌كند، چراكه به غير از كارشناساني كه در اين سدها فعاليت مي‌كنند، كمتر كسي با نحوه و نوع استفاده از سدها آگاهي دارد.

در نزديكي اين سدها، معمولا طبيعت بكر و دست نخورده است و همين موضوع به رونق گردشگري در سدها كمك مي‌كند.

ديدار از پرنده‌هاي بومي و مهاجر در درياچه‌ها و رودخانه‌ها، از انگيزه‌ها و جاذبه‌هاي گردشگري منطقه خوزستان در نزديكي سدها به شمار مي‌آيد. پرواز عقاب‌ها در اوج آسمان و بر فراز سر گردشگران بسيار هيجان آور است.

قايق سواري بر روي رود كارون و گشت و گذار در روستاهاي اطراف تجربه‌اي فراموش نشدني است. حضور در چادر عشاير و آشنايي با آداب و رسوم آن‌ها لطف خاصي دارد كه هر گردشگر طبيعت‌گردي آرزويش را دارد.

رودخانه‌ها و درياچه پشت‌سدها، جايگاه مناسبي براي انجام ورزش‌ها و فعاليت‌هاي آبي هستند.

و آخر سر اين‌كه وجود آثار تاريخي فراوان در منطقه، به جذابيت‌هاي گردشگري سدها مي‌افزايد.  

به طور كلي، سدهاي استان خوزستان؛ كارون 1، كارون 3، كارون 4، مسجد سليمان، كرخه،دز و كوثر ويژگي‌هاي فراواني براي توسعه گردشگري در اين استان دارند. در واقع بستر طبيعي آماده است و تنها با سرمايه‌گذاري مي‌توان به اين مهم دست يافت.

با نگاه به اقدامات انجام شده در رابطه با توسعه گردشگري در سدها و در كشورهايي كه به عنوان مثال مطرح شدند، متوجه مي‌شويم كه تقريبا تمام آن اقدامات را در ايران هم مي‌توان انجام داد و براي اين نوع از گردشگري، مي‌توان برنامه‌ريزي كرد.