تعزيه در ميان سنت‌هاي ايراني رفتاري است آييني – نمايشي كه با ساخت و پرداختي تاريخي – ديني، ريشه در رفتارها و مناسك آييني كهن ايراني دوانده و مايه از اسطوره‌ها و داستان‌هاي تاريخي ايراني گرفته است. در واقع داستان واقعه‌هاي تاريخي هريك از مجالس تعزيه، به صورتي خاص با اسطوره‌ها و قصه‌ها در مي‌آميزد.
هر مجلس از تعزيه نمايشگر نبرد ميان گروهي از نيروهاي اهورايي و مينوي با گروهي از نيروهاي اهريمني و شرير در قلمرو زندگي دنيوي، و برتابنده‌ي صورت ويژه‌اي از قداست و خباثت آدميزادگان بر روي زمين است. مسلمانان شيعه در نمايش آييني – مذهبي تعزيه به سنت تكرار بازمي‌گردند و اعمال و رفتارهاي آغازين نياكان خود را، گويي كه در زمان حال روي داده است، تكرار مي‌كنند و باز مي‌نمايند. تعزيه‌خواني، صحنه‌هايي از واقعه‌هاي تاريخي را كه حدود يك‌هزار و چهارصد سال پيش از آن‌ها گذشته و زمينه و صبغه‌ي اسطوره‌اي به خود گرفته‌اند، احيا و بازگو مي‌كند.
تعزيه به دو شكل هنر كلامي نوشتاري و گفتاري در جامعه و فرهنگ ايران حضور يافته است. شكل كلامي – نوشتاري تعزيه، نسخه‌هاي تعزيه يا تعزيه‌نامه‌هايي است كه به صورت مكتوب به ما رسيده، و شكل كلامي – گفتاري آن تعزيه خواني است كه صورت بيان واقعه‌هاي تعزيه‌نامه‌ها به شيوه نقالي و نمايش صحنه‌هاي واقعه‌هاست.
ما از تعزيه به عنوان ميراث معنوي ذكر به ميان مي‌آوريم چرا كه زمان پيدايش تعزيه به دوران اسطوره‌هاي باز مي‌گردد. از طرفي تعزيه نه تنها با اسطوره و آيين مرتبط است بلكه با دين و مذهب ايرانيان نيز پيوند خورده است. در تعزيه، هم تكرار تاريخ مدنظر است هم ابعاد ادبي و نمايشي را در آن مي توان تسخيص داد.
نقش و كاركرد تعزيه در جامعه بسيار وسيع است. چنان‌كه انگاره سازي براي شيوهي رفتاري عامه‌ي مردم، ايجاد شور قدسي، تطهير روح و تزكيه‌ي نفس، تسكين آلام و دردها، تحكيم همبستگي و وحدت، حفظ و استمرار موسيقي سنتي و … از عوامل و آثار تعزيه به شمار مي‌روند.
مكان‌هايي كه تعزيه از دوران قديم تا به امروز در ايران برگزار مي‌شود، قابل توجه است. تعزيه‌خواني به دو صورت سيار (روي گاري و تريلي) و ثابت (در تكايا و حسينه‌ها و ميدان‌هاي شهر) برگزار مي‌شده و مي‌شود.
ديگر اين‌كه مجالس تعزيه، انواع مختلف دارد. برخي از آن‌ها وقابع كربلا و برخي ديگر مصائب خاندان پيامبر اسلام را بازگو مي‌كنند. برخي از تعزيه‌ها، شاد بعضي ديگر، غم‌انگيز و انواع ديگر، حماسي و عاشقانه و اخلاقي هستند. همچنين تعزيه ها را مي‌توان به صورت تعزيه‌هاي اصلي و تعزيه‌هاي فرعي و گوشه‌ها تقسيم‌بندي كرد.
كساني كه در تعزيه نقش به عهده مي‌گيرند، اولياخوانان، اشقياخوانان، اشخاص ميانه حال و كساني كه در نقش جانوران در نظر گرفته مي‌شوند، ديده مي‌شوند.
از طرفي، لباس و اسباب تعزيه نيز اهميت دارند. در تعزيه لباس امام‌خوان، اولياخوان، بچه‌خوان، قاصدان و فرستادگان، اشقيا و مخالف‌خوانان، فرنگيان، درويشان، فرشتگان، ديوان و جنيان و پريان، درگذشتگان و مردگان با يكديگر از لحاظ رنگ و شكل و طرح با يكديگر متفاوت است. در تعزيه از شمشير، خنجر، سپر، گرز، چماق، تبرزين، تيرو كمان، نيزه، كلاهخود، پر، زره، چكمه، عصا، مُشك، زنجير، حجله، نشيمنگاه اميران، چادر، صورتك، علامت، علم و بيرق، شال، كجاوه و هودج، صندوق، اسب، شتر و قاطر و … استفاده مي‌شود.
ديگر اين‌كه، در تعزيه نمي‌توان نقش موسيقي و استفاده از سازهاي موسيقي را ناديده گرفت. شيوهي اجراي موسيفي در حين برگزاري تعزيه و استفاده از انواع مختلف آن موضوعي است كه به تعزيه غناي بيشتري مي‌بخشد.
همچنين، ادبيات مورد استفاده در تعزيه، ويژگي‌هاي منحصر به فرد خودش را دارد. در تعزيه از زبان شعر و به تبع آن از استعاره و تشبيه و كنايه و تلميح و بحر طويل و … استفاده مي‌شود. شيوهي گفتار در تعزيه نيز حالات و انواع گوناگون دارد. در تعزيه، همه‌ي انواع تك‌خواني و مناجات و خطابه و رجزخواني و گفتگو با خود و زبان حال و گفتگو با اشيا و حيوانات و همسرايي و دعاي پاياني مجلس ديده مي‌شود.
از مجموعه مطالب بالا مي‌توان به ويژگي‌هاي تاريخي، فرهنگي، اجتماعي و سياسي تعزيه پي برد و راز ماندگاري آن را دريافت. به همين سبب است كه مي‌توان تعزيه را به عنوان ميراث معنوي پذيرفت و تلاش كرد كه در فهرست ميراث معنوي جهاني به ثبت برسد.
منبع: پژوهشي در تعزيه و تعزيه‌خواني: از آغاز تا پايان دوره‌ي قاجار در تهران، عنايت‌الله شهيدي؛ با همكاري، ويرايش و نظارت علمي علي بلوكباشي، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي با همكاري كميسيون ملي يونسكو در ايران، 1380
دیدگاه‌ها
سلام استاد ارجمند نوعی تعزیه خوانی که چندین سال است در نوش آباد شکل خود را تغییر داده و به نوعی اصلاح در تعزیه های تاریخی این شهر داده بازسازی و حرکات نمادین وقایع تاریخی مذهبی عاشورا و کربلا و مدینه می باشد که در دو محل زمینی هایی به مساحت بیش از 10هزار متر و 30هزار متر هیئات مذهبی شهر در روزهای محرم به اجرای نمادین در حد واقعی خود به بازسازی صحنه هایی از واقعه تاریخی کربلا را به نمایش میگذارند.
در اجرای این برنامه ها از شبیه سازی و نمادهای واقعی بهره می برند و صحن تعزیه با استفاده از فضای کربلا دکور چینی می شود.
زمان هر برنامه که بیش از 2ساعت به طول نمی انجامد ولی به لحاظ وسعت وحجم زیاد آماده سازی حتی از 2ماه قبل دستندرکاران مشغول باز آفرینی محل میشود که همه با کمک مردم و نیروهای محلی صورت میگیرد.گفتنی زیاد و مجال کم ولی به جرات بگویم بیش از 30هزار نفر در روزهای اجرای تعزیه ها برای تماشای آن وارد شهر نوش آباد می شوند
شیوه پذیرایی هم در نوع خود منحصر می باشد و با برپایی بیش از 20دیگ حلیم در پایان مراسم از میهمانان پذیرایی می کنند.در کنار محل هر محل نمایشگاههایی با وسعت بیش از 5000متر با بیش از 30غرفه وقایع مهم تارخی و مذهبی را با مجسمه و نمونک و دکورهای بی بدیل برپا می کنند.پاینده باشی استاد تعدادی عکس از این مراسم در قسمت موضوعات .بلاگم به صورت موضوعی قرار دادم که شاهد بر این ادعاست.
…………………………………………………………………………….
جواب: سلام. يك حسين و يك نوش‌آباد. تو به تنهايي داري از همه‌ي ميراث طبيعي و ميراث فرهنگي و ميراث معنوي نوش آباد دفاع مي‌كني. همه‌ي اون بچه‌ها از پي گيري و فعاليت‌هاي تو به وجد اومده بودند. اميدوارم هميشه پيروز باشي. به خانواده‌ي محترم سلام برسون.
roostaei nazdik khansar be name vaneshoon besyar ba shokoh barnameh ejra mikonad va tamami mehmanane gharibeh ra eskan va pazraei rayegan mikonand va be zabane mahali khassi gooyesh mikonand ka ye kalameh ham man nemifahmam albatte az zabane mahalli dar taziyeh estefadeh nemikonand.asal besyer mashhoori ham az anja bedast miayad
سلام
پس میشه گفت تعزیه یک درام سنتی ایرانی است.
ولی چرا تعزیه حسین را بهترین و شاخص ترین تعزیه ی ایرانی میدونند؟ و از تعزیه های دیگر حرفی نمی زنند؟ مثل تعزیه ی قتل ناصرالدین شاه که تحت عنوان شهادت سلطان شهید گفته شده . حتی متن این تعزیه در دسترس نیست که بتونی بخونی و ببینی چی در مورد قتل ناصرالدین شاه گفته شده است.
یک ملودرام وسترن . شاید نمایش خیر و شر .راستی می خواستم بگم فاصله گذاری برشت و تو تعزیه داریم و اینکه در روستایی از روستاهای اراک پدرم تعزیه گردانی میکنه روز تاسوعا و عاشورا و قسمت جالبش اینه که متن تعزیه رو با لهجه ی نزدیک به لهجه ی ملایری می خونن .آخرم آرش جان یه تحقیق از نمادهای علم و کتل به صورت قاچاق به من ندادی ها .منم که در گیر.
سلام- چند شب قبل برنامه دزفول را ديدم 0 يادم آمد كه براي ثبت مراسم نوش آباد از شما هم دعوت كنم. اميدوراه بپذيريد. روزهشتم و يازدهم مراسم خيمه كوبي و خيمه برداري و 12 شب آخر ذيحجه مراسم سقا خواني منتظرت هستم……………………………………………………………………………
جواب: سلام به شما. سپاس از دعوت. اگر فرصت داشته باشم خدمت خواهم رسید.
سلام علیکم
می خواستم اگه امکان دارد اشعار سقاخوانی را بطور کامل داشته باشم اگه می توانید راهنمائیم کنید . یه سری هم به وبلاگ بنده هم بزنید.
با تشکر
…………………………………………………………………………………………..
جواب: سلام. من از این اشعار خیلی مطلع نیستم. کتاب هایی در این زمینه منتشر شده که می تونید به اون ها رجوع کنید.
من نمي دونم كه آيا براي تعزيه آموزش هاي اصولي مي بينن يا نه؟!
اما در تعزيه، كه چندين بار با دقت در تكيه بازار تجريش شاهدش بودم، عيبي وجود داشت، كه فهمش نمي كردم، اما تعزيه رو برام جذاب نميكردم.
صداها اغلب بيش از حد بلندند اما كلمات خوب ادا نميشدند!
رنگهايي كه مي پوشن و نور پردازي صحنه اغراق گونه ست!
يا دلايل ديگه ايي داره
اما هيچ وقت نه خوب دركش كردم نه جذبش شدم….
فقط حسمو به اين ميراث نوشتم.
اطلاعاتي كه از استاد شهيدي نوشتين بشدت كاربردي و خوب بودند.
………………………………………………………………………………………………………….
جواب: سلام. من فکر می‌کنم میراث تعزیه، بدون آموزش انجام میشه. و این بدی‌ها و خوبی‌های خودش رو داره.