مسجد و عناصر آن

مسجد بنايي است بر پا شده بر محوري نامرئي كه طراحي اصلي مسجد بر مبناي آن است.

اين محور نامرئي كعبه است. كعبه به لحاظ معنوي در قلب اسلام قرار دارد. محراب همه مساجد در جهت آن است و مسلمانان رو به سوي آن نماز مي گذارند. از اين رو دنياي اسلام را مي‌توان چرخ عظيمي فرض كرد كه مكه كانون آن و پره‌هاي اين چرخ، همه مساجد سرتاسر جهان هستند. و شايد به خاطر اهميت مساجد است كه در قلمرو اسلام، همه هنرها در خدمت مسجد بوده‌اند.

براي شناختن جايگاه مسجد در شهرهاي بنا شده در دوره اسلامي بد نيست كه به عناصر اصلي يك شهر اسلامي اشاره كنيم:بازار،كاروانسر،حمام و مسجد

در شهرهاي دوره اسلامي بازار به عنوان ستون فقرات شهر به حساب مي‌آمد كه معمولا در كنار و يا در داخل آن كاروانسرايي هم وجود داشت. با گشت زدن در بازار هر يك از شهرهاي بنا شده در دوره اسلامي به حمام برمي‌خوريم، جايي كه براي طهارت و پاكيزگي مسلمانان ضروري بود. در داخل همين بازار و يا در نزديكي آن مسجدي قرار دارد كه سيل مسلمانان و نمازگزاران را از محيط پر قيل و قال بازار، به محل امن و آرام خود فرا مي‌خواند .

با اين توصيف،مسجد مركز ثقل بناي شهرها در دوره اسلامي بود و معماري آن متناسب با شرايط اقليمي، مصالح در دسترس و تحت تاثير سنن و خصوصات محلي ساكنان هر منطقه شكل مي‌گرفت.

مسجد به عنوان نهاد مذهبي، سياسي، اجتماعي و فرهنگي داراي وظايف گوناگوني بود و در واقع هنوز هم هست . مسجد جايي بود كه درآن به روي همه و در همه وقت باز بود و يكسان به همه مسلمانان تعلق داشت. رهگذران بدون سرپناه و يا اميران با جاه و مقام و يا كاروانيان مي‌توانستند به مسجد بروند و حتي در آن استراحت كنند. گاهي مسجد را مي‌بينيم كه به صورت يك موسسه آموزشي درآمده و از مراحل ابتدايي تا دروس پيچيده صرف و نحو و فلسفه و وعظ در آن برگزار مي‌شد .

از نگاهي ديگر مي‌توان گفت كه مسجد نمايشگاهي از هنر و نمادي بي‌نظير از معماري است . در واقع معماري و هنري كه در مساجد به كار مي‌رفت، شناسنامه هنرمندان مسلمان در هر دوره از تاريخ است .

مهندسي، گچ‌بري، آجركاري، موزاييك‌سازي، كاشي‌كاري، سفال‌گري، سنگ‌تراشي، مقرنس‌سازي، آيينه‌كاري، كنده‌كاري، منبت‌كاري، خاتم‌كاري، نگارگري، خوش‌نويسي، تذهيب، فضاآرايي، محوطه‌سازي و… نمونه‌هايي از هنرهايي هستند كه توسط هنرمندان درطراحي و ساخت گنبد، محراب، گلدسته، ستون و منبر به كار گرفته مي‌شدند. و هر يك به واسطه فلسفه‌اي كه در درون خود داشتند پيامي را به مخاطبان القا مي‌كردند. اين پيام‌ها،  پيام‌هاي عرفاني بودند كه در تمام زواياي زندگي مسلمانان ريشه داشتند و دارند .

موضوع جالب اين است كه معماري در ابتداي دوره اسلامي در حالي شروع به كار كرد كه فاقد هرگونه علم و اطلاع و سابقه باستاني در هنر معماري بوده و به عبارت بهتر كار را با دست خالي آغاز كرد .

در واقع به نظر مي‌رسد كه آتشكده‌هاي زرتشتيان ايران و چهارطاقي آنها به عنوان الگويي براي ساخت مساجد بود و از طرفي خيلي از مساجد بر روي همين آتشكده‌ها و كليساهاي مسيحيان بنا شدند و از همين طريق بود كه معماري اسلامي در راه تكامل گام برداشت و طولي نكشيد كه در آنچه از ديگران تقليد كرده بود تجديد نظر كرد و آنهايي را كه با طبيعت و مقتضياتش هماهنگي نداشت و بيگانه مي‌نمود و يا با سليقه‌اش سازش نداشت، حذف كرد و خود به عنوان يك معماري با هويتي مستقل در زندگي مردم مطرح شد .

حالا كه به بناي مساجد دقت مي‌كنيم فضا‌ها ،عناصر و نمادهاي زيبا و تحسين برانگيزي را در آنها تشخيص مي‌دهيم كه بد نيست به بعضي از آنها اشاره كنيم و ريخت شناسي مساجد را بررسي كنيم:

 

مكان مقدس:وقتي به مكان‌هايي كه به عنوان مراكز عبادي و نيايشي در تاريخ بشر نقش داشته اند نظر مي‌كنيم،متوجه مي‌شويم كه اين مكان‌ها داراي شرايط خاصي هستند.بيشترشان بر بلندي و مسلط بر شهر واقع شده اند و معمولا در كنارشان چشمه آبي ديده مي‌شود.جالب اين است كه در تفكر اديان مختلف در مورد انتخاب يك مكان براي بنا كردن مراكز عبادي و مقدس منافاتي ديده نمي شود.چنانكه مسلمانان از اين لحاظ كه مساجد را بر روي آتشكده ها و كليساها بنا كنند،مشكلي حس نمي كردند.

يك مورد ديگر براي انتخاب مكان مقدس اين است كه در دوره‌اي از تاريخ، اين مكان ها توسط انسان انتخاب نمي شدند.همانطور كه محل ساخت مسجد مدينه را شتر پيامبر انتخاب كرد.و هنوز هم در بسياري از روستاها مي‌شنويم كه مكان فلان امامزاده به عنوان مكاني مقدس، در خواب به اطلاع كسي رسيده است.     

 

مكان مسجد: از نظر مكاني هيچ مسجدي در بن بست بنا نمي‌شود. زيرا مسجد همچون موجودي زنده داراي حيات معنوي است.

 

پلان مستطيل شكل مساجد:بيشتر مساجد با پلان مربع يا مستطيل ساخته شده اند.اساس اوليه تفكر ساخت بناهاي مذهبي به اين شكل شايد به اين موضوع مربوط مي‌شود كه در دوران باستان و حتي بعد از آن عقيده داشتند كه بهشت مستطيل شكل است.وقتي به نقاشيهايي كه از بهشت در روزگاران قديم ترسيم شده، نظر مي‌كنيم، طرح مستطيل شكل را به وضوح مشاهده مي‌كنيم.

 

طرح چهار ايواني مساجد:طرح همه مساجد چهار ايواني نيست.تك ايواني و دو ايواني و غير از اين ها هم ديده مي‌شود.اما احتمال بسيار دارد كه طرح چهار ايواني مساجد از روي طرح چهار طاقي ايراني گرفته شده باشد.در طرح چهار ايواني،يك حياط مستطيل شكل پلان اصلي مسجد را شكل مي‌دهد كه در هر ضلع ان يك ايوان وجود دارد.در اين پلان آن ايواني كه به سمت قبله است، از همه پركارتر ، عظيم تر و قابل توجه تر است.

بعضي مي گويند كه وجود عدد 4 در طرح چهار ايواني بي‌مناسبت با چهار فرقه اسلامي حنفي،حنبلي، شافعي و مالكي نيست.

  

درخت :در واقع نمي توان گفت كه در همه مساجد درخت وجود دارد.همچنانكه بسياري از عناصر ديگر را هم ممكن است در مسجد نبينيم. اما آنچه كه مسلم است در بيشتر مراكز عبادي در اديان مختلف بر وجود درختان سرسبز تاكيد مي‌شود.وجود درختان سرسبز در حياط و صحن مساجد اشاره‌اي به باغ و در واقع بهشت يا همان فردوس است.

واژه “فردوس” تغيير يافته همان واژه‌ “پرديس” فارسي و “پارادايز” انگليسي و  “پاردس” ارمني و “پردس” عبري است، كه همگي از واژه “پايري دئزه” اوستايي به وجودآمده‌اند.”پايري دئزه”ها در واقع همان باغ‌هاي پرشكوه ايراني ها در زمان هخامنشيان بودندكه مورخان يوناني ازآنها سخن گفته اند.

از آنجا كه پلان حياط مساجد مستطيل شكل است و پلان باغهاي ايراني هم مستطيل است و همانطور كه گفته شد واژه باغ و بهشت با هم تلفيق شده اند، مي توان گفت كه باغ ايراني حالت تقدس داشته و بعدها همين تقدس در مساجد باقي ماند.در رابطه تقدس باغ ايراني نكته شايان توجه ديگر ، همانندي واژه باغ و بغ،به معني خداست.

با اين اوصاف ،وجود درخت و حتي طرح صليبي شكل باغ هاي ايراني در حياط مساجد به حيات خود ادامه داد.

 

نور:وجود نور از اركان اساسي بناي مساجد است.خداوند در قرآن نور آسمان‌ها و زمين خوانده شده و انسان مومن بايد از ظلمات به سمت نور حركت كند. به همين دليل ورودي مساجد طوري طراحي شده‌اند كه اين مضامين را به نمازگزار تلقين كنند.

 

تزيينات مساجد:از آنجا كه در بعضي از روايات اسلامي حتي نقاشي گل و بوته يا گياه نيز مكروه شمرده شده است ، هنرمند مسلمان در تزيين مساجد شكل گل و گياه را تغيير داده و حالتي نمادين به آنها بخشيده است.نقش هاي اسليمي شگفت انگيزي كه در تزيين مناره و سردر و گنبد و … به وجود آمده از همين تفكر ناشي مي‌شوند.

 

رنگ در مساجد: بيشترين قسمت سطوح كاشيكاري به رنگ‌هاي سردي چون زنگاري‌ها،فيروزه‌اي‌هاو لاجوردي‌ها تعلق دارد.لاجوردي ها و رنگ‌هاي آبي خام ،عمقي دارندكه آدم را به بي‌نهايت و به جهاني خيالي و دست نيافتني مي‌برند.آبي، گستردگي و وسعت آسمان را به ياد مي‌آورد.نشانه صلح است و فرحناكي و رنگ بي گناهي.

براي مردم مشرق زمين ،آبي سمبل جاودانگي است.مردم آيين پرداز باستان به قداست فيروزه‌اي معتقد بودند.آبي بيانگر بيكرانگي آسمان آرام است.

 

ورودي مساجد: ورودي مساجد آغاز يك دعوت است.ورودي مساجد چه ساده و چه پيچيده معمولا از اصول خاصي پيروي مي‌كنند و اغلب داراي فضاها و عناصري همچون جلوخان ،سردر ،،مناره،در ورودي، سكو،هشتي و دالان هستند.

ورودي يك مسجد مرز عبور مادي و رسيدن به جلوه گاه معنوي تسليم و سجده است.

اهميت ورودي مساجد ،تشخص مسجد، كيفيت فضايي، نحوه اتصال درون و برون، چگونگي ايجاد حريم، محور قبله، تقارن و … را شامل مي‌شود.

اگر درون و برون مسجد دو دنياي متفاوت هستند،”ورودي” نقطه تماس و استحاله اين دو دنياست.

هنرمندان و طراحان ورودي مساجد،چون ديگر معماري‌هاي اسلامي، به تضاد ميان فضاي داخل و خارج و حفظ مراتب توجه ‌مي‌كنند.هنگامي كه انسان وارد مساجد مي‌شود، ميان درون و برون تفاوتي آشكار مشاهده مي‌كند.

در هر مسجد يك ورودي اصلي وجود دارد و به نسبت گستردگي بنا، ورودي هاي فرعي ديگربراي كمك به ورودي اصلي و جذب از محل هاي مختلف ايجاد مي‌شود.

ورودي ها در مساجد خصوصيات بارزي دارند:

1-     براي اينكه جنبه دعوت به داخل مسجد داشته باشند، ورودي ها از بيرون تزيينات بسياري دارند.در حاليكه در حياط و داخل مسجد براي اينكه عبادت كنندگان را تحت تاثير خروج از مسجد قرار ندهد، تزيين بسيار كم است.

2-     سردر مساجد نسبت به اطراف خود شاخص تر ، حجيم تر و بلند ترند. بدين ترتيب انسان در مقابل مقياس بزرگ و چشمگير سردر، با تحسين اين عظمت خود را بنده حقيري در بارگاه متعالي خداوند مي‌‌يابد.

3-     تزيينات سردر مفصل تر از بقيه قسمت هاي ورودي است.خطاطي آيات قرآن، كاشيكاري،كاربندي و مقرنس كاري از جمله اين تزيينات هستند.

4-     به تقارن “ورودي” براي تاكيد به محور توجه مي‌شود.البته بهره گيري از تقارن در سهولت اجرا، مقاومت و تقسيم نيرو در سازه هاي معماري نيز اهميت دارند.

 

جلوخان: پيش فضايي محصور يا نيمه محصور است كه اولين مرحله از سلسله مراتب ورود به مسجد محسوب مي‌گردد.

جلوخان با ايجاد مكث و اعلام تقدس مكان، فضايي اطلاع دهنده و دعوت كننده به درون فضاي اصلي است.

از نظر مكان يابي،جلوخان به علت دعوت كنندگي بيشتر، در گره معابر محله يا بازار قرار مي‌گيرد.

 

سردر:سر درب مسجد مبين ميزان اهميت و عظمت آن بناست.بنابراين سعي برآن بوده تا هرچه وسيعتر، مرتفع تر و مزين تر برپا شود.

 

مناره: مناره جايي بود كه از بالاي آن موذن، مسلمانان را به نماز فرا مي‌خواند. همچنين ديدن آن مناره از راه دور دليل بر وجود مسجدي بود. بلندي و ارتفاع مناره به علت ديده شدن از مسافت هاي دور و جهت يابي و هدايت است. ارتفاع بلند مناره به درك موقعيت مكاني و تخمين فواصل كمك مي‌كند.

نخستين مناره‌ها عموما در جلو حياط و در محور محراب مسجد ساخته مي‌شدند و گاهي هم درگوشه حياط و يا كاملا خارج از مسجد ايجاد مي‌شدند.

مناره به معناي جاي نور و روشني بوده كه در دوران اسلامي به علت كاربرد اذان گويي، نام موذنه هم به خود گرفته است.

گاهي اوقات مسجد دو مناره دارند و گاهي يك مناره. جفت مناره ها بر تقارن تاكيد دارند.

مناره ها به علت باريكي و عمود بودن بر ايستايي و مكث در فضا تاكيد مي‌كنند.

از طرفي براي جلوگيري از رانش ناشي از فشار سردر، جفت مناره طرفين با وزن زياد خود، اين رانش را به زمين منتقل مي‌كنند و پشت بند ساق هستند.

مناره ها قابليت زيادي براي تزيين دارند. نقوش هندسي، آيات قرآن، نام هاي مبارك به صورت مارپيچ و مقرنش كاري از جمله اين تزيينات هستند.

همچنين براي نمازگزاران دور از مسجد، خط فرضي كه در آسمان از بين دو مناره به سمت گنبد نشانه مي‌رود، امتداد و جهت قبله را مشخص مي‌كند.

 

در ورودي:در ورودي يكي از اركان مهم مسجد است. زيرا اين در جدا كننده دو منطقه پاك و ناپاك است. در همين جاست كه نمازگزارن كفش را از پا درآورده و وارد نمازخانه مي‌شوند. در واقع هميشه دروازه‌ها نماد جداكنندگي يك محيط بيروني از يك محيط مقدس داخلي هستند و از آنجا كه خيلي از مساجد اسلامي درون‌گرا هستند، با نگاه به منظر بيروني مساجد نمي‌توان آنچه را كه در داخل مي‌توان مشاهده كرد حدس زد.

 

هشتي:با عبور از در ورودي نمي‌توانيم به طور مستقيم وارد حيات يا صحن شويم بلكه براي اين كار لازم است از چند فضاي واسطه‌اي عبور كنيم.

يكي از اين فضاهاي واسطه‌اي “هشتي” است.فضاي هشتي تعمدا فضايي نيمه تاريك است و مرحله تاريك تر شدن نسبت به بيرون، به خودي خود حريمي مضاعف ايجاد مي‌كند. نور محدود و كنترل شده هشتي از طريق درگاه يا پنجره مشبك صحن تامين مي‌شودكه ديد مبهم صحن براي بيننده تحرك و كنجكاوي ايجاد مي‌كند.

هشتي به لحاظ عملكردي قاعدتا بايد دايره اي باشد زيرا چنين شكلي قادر به ايجاد تمركز در محيط خواهد بود.ولي به دليل اينكه دايره نمي تواند پاسخگوي ساير نيازهاي طراحي باشد،لذا بهتر است به چند ضلعي تبديل گردد.و چند ضلعي در بهترين نمونه خود هشت ضلعي است كه از دوران دو مربع مساوي به وجود مي‌آيد كه هركدام از زوايا 45 است. در موضوع حفظ تعادل محيط معماري و انسان ،وجود خط مستقيم يا زاويه قائمه جاي بحثي ندارد، اما هنگامي كه زوايا تغيير كند و به سمت حاده يا منفرجه ميل كند ، به صورت اشكالي پويا در مي آيند كه تنها حالت سكون و آرامش براي آنها، استفاده از اجزا و زواياي 45 است.‌

 

دالان: تقريبا فاقد نور و از هشتي نيز تاريك تر است. از هشتي به دالان با كاهش نور همراه بوديم تا چشمان در اين گذر به تاريكي عادت كنند و سپس در گامهاي آخر با هدايت نور، به ناگاه و يكباره با حياتي بديع كه به نظرمان غرق در نور و شفافيت است مواجه مي‌شويم.

 

گنبد: گنبد با جلوه و رفعت خود كنايه اي از آسمان است. گنبد در اسلام نماد طاق فلك است و از آنجا كه گنبد رو به آسمان كشيده شده، نوعي تمناي عروج را براي فرد مسلمان تداعي مي كند. در معماري ايراني هم كه اساس آن گذر از مربع به دايره و در واقع گذر از ميرايي به ناميرايي است، وجود گنبد تداعي كننده جاودانگي است. از طرفي در اسلام هم شكل مدور،تنها شكل كاملي دانسته شده كه قادر به بيان جلال خداوندي است.

مربع نماد زمين و دايره نماد آسمان است و از زمين به آسمان صعود كردن پس از هبوط اوليه انسان، آرزوي ديرينه بشر است.تلفيق مربع با دايره در فرهنگ هاي زيادي به چشم مي‌خورد.مربع با زمين و مكان در ارتباط است و دايره با آسمان و زمان.

آنچه كه حد واسط چهار ضلعي و دايره به شمار مي‌آيد، هشت ضلعي است.هشت ضلعي هم نشانگر ايستايي و تعادل و استقرار است و هم به دليل كثرت اضلاعش برخي از خصايص و حالات دايره را دارد.

در واقع هشت ضلعي از چهار گوش زمين جدا شده و به دايره آسمان مي‌پيوندد.در معماري ايراني وقتي كه قرار است از چهار ضلعي به دايره برسيم، شكل واسط هشت ضلعي است.

 

صحن و حوض: صحن مسجد محلي است امن و حصاري است براي نمازگزار.

و وجود حوض درمساجد تاكيدي است براهميت آب در اسلام .

 

وضوخانه و محل تطهير:وضوخانه و محل تطهير در جايي مخالف جهت قبله در نظر گرفته شده اند و معمولا به صورتي طراحي شده‌اند كه فر مسلمان حداقل هفت قدم روي زمين پاك قدم بردارد و آن گاه به فضاي شبستان وارد شود.

محل قرار گيري تطهيرگاه در مساجد در محلي است كه در ديد نباشد و از فضاهاي اصلي مسجد فاصله داشته باشد.

 

ورودي شبستان‌ها: ورودي شبستان ها حتي الامكان از جهت مخالف قبله بود تا ورود از پشت صفوف نمازگزاران باشد و ورود بي موقع افراد باعث عدم تمركز حواس مومنين نشود.

 

محراب: محراب نوعي تورفتگي است كه جهت مكه و نماز خواندن را نشان مي‌دهد. محراب اصولا شگرد و تدبيري است كه هم صداگير است و هم صدا را تشديد مي‌كند. يعني علاوه بر اينكه جلو گيرنده صداست، ضمنا تشديد كننده آن هم هست . جالب است بدانيم كه اين محراب نيست كه تقدس دارد بلكه تقدس آن به جهت رو به قبله بودنش مي‌باشد و براي همين موضوع است كه تقدس فوق‌العاده‌اي پيدا كرده است .

 

مقصوره: مقصوره در مسجد با معاني مختلف و مفاهيم متفاوت و كاربردهاي گوناگون به كار گرفته شده است. به معناي گنبد خانه ، جاي ايستادن امام ، محل استراحت و …ديده مي‌شود.

گاهي مقصوره به معناي خلوت خانه‌ها و جاي ايستادن امام و خليفه در مسجد است. با ارتفاعي بالاتر از ديگران و محصور با نرده كه به منظور حفاظت از امام و خليفه ساخته مي‌شد.

 

 منبر: منبر بيشتر در مساجد جامع ديده مي‌شود. براي ترصيح منبرهايي كه از چوب ساخته و حكاكي مي‌شدند از صدف و عاج بهره مي‌بردند.

امام جماعت از منبر استفاده مي‌كرد تا جماعت مسلمان حاضر در مسجد را مورد خطاب قرار دهد و همواره وعظ يا سخنان خود را از پله‌ يكي مانده به آخر انجام مي‌دهد و آن پله آخري كه خالي مي‌ماند خاص حضرت پيامبر است .

 

صفه(دكه): دكه هم از نظر عبادي اهميت در خور توجه داشت، كه در حد فاصل محور قبله در نقطه درست وسط مسجد قرار مي‌گرفت و ما امروزه آن را بيشتر در سمت راست مي‌بينيم. دكه جايي است كه مكبران در آنجا قرار مي‌گرفتند و با استفاده از كلمه تكبير (الله اكبر) در مراحل مختلف نماز، هماهنگي ميان نمازگزاران را ايجاد مي‌كردند. در واقع وجود دكه كه بيشتر براي نمازگزاراني بود كه در صفوف عقبي كه نه امام جماعت را مي‌ديدند و نه صداي او را مي‌شنيدند، ضرورت داشت .

 

محل حضور بانوان: محل حضور بانوان در مسجد به شكلي قرار مي‌گرفت كه از ديد نامحرم مصون بماند.بنابراين در پشت سر مردان در بالكن يا در نيم طبقه و يا اگر همسطح بوده‌اند نيز به وسيله پرده‌اي به نام “تجير” از ديد آنان محفوظ مي‌ماند.

 

بقيه موارد:اما همه اينها ذكر شد بخشي از ضروريات و ملزومات مساجد در قرون اوليه اسلامي بوده وسايل عبادي ديگر هم در مساجد ديده مي ‌شوند كه به شرح زير هستند: كرسي‌هايي براي نگهداري قرآن، كرسي متفاوت ديگري براي تعليم قرآن، رحلي براي باز كردن قرآن، صندوقچه صدقات، يك يا چندين سجاده، چراغ و نيز شمعداني‌هايي كه در كنار محراب بود و در ماه رمضان روشن مي‌شد و قبله را در هاله‌اي از نور و تقدس فرو مي‌برد .

 

 

آرش نورآقايي