1- برخي از دوستان و همكاران بنده مي‌دانند كه حدود 5 سال است در سفرهايم به اطراف ايران، به دنبال نمادهاي سنگ‌قبرها بوده‌ام و بدين منظور از قبرستان‌هاي بسياري ديدار كرده‌ام و عكس گرفته‌ام. قصد داشتم و دارم كه حاصل اين سفرها و عكس‌ها و برداشت‌ها را روزي در يك كتاب منتشر كنم.
2- چند ماه پيش هنگامي كه در قفسه كتاب‌هاي نشر «مركز» ولگردي مي‌كردم نگاهم به كتابي افتاد كه چنين مشخصاتي داشت: سنگ قبر، پرويز تناولي، ويراستار فرهاد بابايي، تهران، بن‌گاه، 1388.
همان‌طور كه متوجه شديد هنرمند محترم، پرويز تناولي يك كتاب نفيس در زمينه علاقمندي بنده به چاپ رسانده است. با اين حال رويكرد من به قبرستان كمي با كار استاد تناولي متفاوت است و هنوز قصد ندارم كه پروژه‌ام را تعطيل كنم.
3- از آنجا كه شايد به دليل فعاليت‌ها و مشغله‌هايم چاپ و انتشار اين كتاب به تعويق بيفتد و از آنجا كه هر از گاهي ايميل‌هايي از طرف دانشجويان و علاقمندان به اين موضوع برايم ارسال مي‌شود و خواستار اطلاعات هستند، تصميم گرفته‌ام از اين به بعد دريافت‌هايم در اين زمينه را همراه با عكس در بخش تازه‌اي كه در سايت به وجود آورده‌ام و آن را «نمادهاي ديگر سو» نامگذاري كرده‌ام، قرار دهم. قابل ذكر است كه قبلا يك متن به همراه عكس با عنوان «سنگ‌افراشته‌هاي مزارها در ايران» نوشته‌ام كه آن را در همين بخش سايت قرار مي‌دهم تا خوانندگان محترم با پيشينه‌ي فعاليت‌هايم در اين زمينه آشنا شوند.
4- اگر كسي عنوان بهتري براي بخش «نمادهاي ديگر سو» سراغ دارد، از ابراز ايده‌اش خوشحال خواهم شد.
5- براي اينكه با نوشتارهاي اين بخش از سايت آشنايي پيدا كنيد، براي شروع چند قبر از يك قبرستان را مورد تحليل قرار مي‌هيم:
اين عكس را در استان خوزستان و اگر اشتباه نكنم در نزديكي شهر مسجد سليمان گرفته‌ام. موضوعاتي كه در اين قبرستان جالب توجه است عبارتند از:
1- در تحقيقات ميداني كه درباره‌ي قبرستان‌ها انجام داده‌ام، در هيچ يك از ديگر استان‌هاي كشور به غير از خوزستان (و گاهي در استان فارس)، يا به عبارت ديگر در هيچ يك از اقوام ديگر به غير از بختياري‌ها، با سنگ قبرهاي رنگي مواجه نشده‌ام. به گمانم اين موضوع مي‌تواند در مردم‌شناسي اين مردم، پارامتر مهمي تلقي شود.
2- مسلمان بودن و حتي شيعه بودن متوفي‌ها با توجه به مساجد (مساجد دو مناره يا گلدسته دارند) در سنگ‌قبرها مشخص است.
3- مرد بختياري با توجه به سنگ مزارش، اسب‌سوار، دلير (همتاي شير)، شكارگر و مبارز (همراه با اسلحه و شمشير) نشان داده مي‌شود. اگر كسي با فرهنگ بختياري‌ها آشنا باشد مي‌داند كه اسب تا چه اندازه در فرهنگ آنها و مخصوصا در مراسم عزاداري اهميت دارد. بختياري‌ها، در مراسم عزاداري اسب فرد متوفي را «كُتَل» مي‌بندند. نزديكي فرد متوفي و اسب (معمولا به رنگ سياه) در نمادهاي سنگ قبر ما را به ياد داستان سياوش مي‌اندازد. شكارچي بودن مرد بختياري از فرهنگ كوچ‌نشيني آنها براي ما سخن مي‌گويد. شايد خواننده محترم فكر كند كه اولين سنگ قبر از چپ، فردي را نشان مي‌دهد كه در حال مبارزه با شير است. اين‌طور نيست، بلكه مرد متوفي همتا و هم‌زور با شير در نظر گرفته شده و در اين تصوير با شير مبارزه نمي‌كند. دليل اين ادعاي بنده بر اين اساس استوار است كه شير در اين سنگ قبر به رنگ زرد است و شير زرد در فرهنگ بختياري شير مسلمان است و بايد به او احترم گذاشت. لازم به ذكر است كه بختياري‌ها شيرها را به دو نوع كافر و مسلمان تقسيم‌بندي مي‌كنند. دليل ديگري كه شير را مسلمان فرض كرده‌ام، ريش‌دار بودن شير است. اين شير نمادي از حضرت علي است و باز هم شيعه بودن فرد متوفي در اين سنگ مزار را مشخص مي‌كند.
4- يكي از سنگ قبرها مربوط به يك بانوي متوفاي بختياري است كه لباسي به رنگ سياه بر تن دارد و در ميان دو گل ايستاده است. اين‌گونه قبر مردان و زنان از هم تميز داده مي‌شود.
5- موضوع جالب ديگري كه از اين سنگ‌قبرها مي‌توان استنباط كرد، حضور زندگي و تحرك در تصويرهاست. در واقع اگر فراموش كنيم كه تصاوير مربوط به سنگ قبر است، هيچ‌گونه غم و اندوهي از آنها مشخص نمي‌شود. بانوي بختياري در ميان گل به سمت ما مي‌نگرد و طريقه‌ي ايستادنش گونه‌اي از طنازي، اصالت و صلابت را نشان مي‌دهد. مردان در حال انجام وظيفه‌اشان (وظيفه‌ي روزانه‌اشان) هستند و حيوانات در تصاوير هم در حال جهش و دويدن ديده مي‌شوند.
6- بنده با بختياري‌ها در استان خوزستان بسيار تماس داشته‌ام و مي‌دانم كه آنها دوست دارند خود را از اعقاب كوروش و سلسله هخامنشيان بدانند و به واقع هم پاسدارهاي آداب و رسوم قديمي ايران‌زمين به شمار مي‌روند. با اين جملات مي‌خواهم توجه شما را به موضوع جالبي جلب كنم. اگر به مقبره‌هاي شاهان هخامنشي در «نقش رستم» توجه كنيد، متوجه مي‌شويد كه داراي سه بخش است. در بخش پاييني معمولا چيزي وجود ندارد. در بخش مياني مقبره‌ي شاه وجود داشته و در بخش بالايي گونه‌اي از مراسم آييني و مذهبي شاه روايت شده است. در اين تصاوير هم سنگ قبر به سه بخش تقسيم شده. در بخش پاييني فقط نام كسي كه اين سنگ قبرها را ساخته، آمده است (كه در تحليل ما از اين منظر اهميت چنداني ندارد). در بخش مياني به گونه‌اي شخص متوفي و شخصيت او را مي‌بينيم. و در بخش بالايي مذهب و مرامي كه متوفي به آن وفادار بوده، مشخص است. مي‌خواهم عرض كنم كه سنگ قبر بختياري‌ها تقليدي است از مزار هخامنشيان كه در طول زمان تغييراتي هم در آن رخ داده است.
آرش نورآقايي
دیدگاه‌ها
سلام. ایده جالبی است آرش.. پیشنهاد من راجع به اسم کتاب ” سنگ قبرها چه میگویند؟”است.
…………………………………………………………………………………….
جواب: سلام. مرسي.
سلام
خیلی جالب بود.ممنون
با درود به آرش عزیز. سنگ قبر ها هم مثل شیرهای سنگی در خوزستان غریب مانده اند. طی یک سال گذشته قبرهای جالبی را دیده ام که واقعا شیفته ام کرده است. سنگ هایی که توسط هنرمندان روستایی با خلاقیت نقاشی شده اند. اما حالا سنگ های ساده نشانی از ذوق و سلیقه ندارد. دوست عزیز این سنگ قبرها احتمال زیاد مربوط به دشت سوسن ایذه است. چند روز پیش هم در یکی از روستاهای شمال خوزستان سنگ قبرهای ویژه ای را برای نخستین بار دیدم که برای تو هم جالب خواهد بود. سنگ قبرهایی که دو برابر تابوت ضخامت دارند. بر رو و در کناره آنها نقش هایی وجود داشت.
…………………………………………………………………………………..
جواب: سلام به مجتبي. اول بگو ببينم اون آقا با تو تماس گرفت يا نه؟ دوم، از اطلاعاتي كه دادي سپاسگزارم. من احتمالا بارها و بارها بايد دوباره با تو خوزستان رو ببينم. شايد پاييز اين كار رو انجام بديم. اگر امكان داره عكس سنگ قبرها رو برام ايميل كن. شايد مكان اين قبرستان در نزديكي دشت سوسن باشه، درست يادم نيست. به هر حال سپاس.
SALAM TABRIK MIGAM ,,,,AMA AGAR KOMAKI KHASTED MAN HAZERAM AKHE MEAMARI KHOONDAM VA KARAM TAHGHIGHE
………………………………………………………………..
جواب: سلام و سپاس از شما.
به روستای انجدان در
64 کيلومتري شمال خمين، 37 کيلومتري شرق اراک و با همين فاصله از غرب محلات
سفر کن!
اطلاعات خوبی هم از طریق اینترنت می تونی پیدا کنی.
………………………………………………………..
جواب: سلام و سپاس.
سلام و ممنون از این همه انرژی که اینجا می ذارید.
چه ایده خوبی که یک صفحه از بلاگ رو به این اخصاص بدبد، راستش منم یه جورایی مونده بودم با مطالب قبرستونم چی کار کنم. شاید منم این کار رو کردم، شایــــــــد!
به مجتبی گهستونی:
سنگ قبرهای شبیه تابوت که شما ذکر کردید اینجا در حوالی مشهد (دشت توس) هم هست که با زیبایی و مهارت هرچه تمام تر منقوش شده اند و اصولا به دوره صفویه بر می‌گردند. جالب خواهد بود اگه قدمت سنگ های شمال خوزستان هم در همین حدود باشه.
سلام، مثل همیشه زیبا و جالب. واقعاً متشکرم ازتون
…………………………………………..
جواب: سلام. لطف داريد.
با سلام، در یکی از مطالعات خواندم،به دلیل شباهتهای زبانی میان زبان عیلامیها و بختیاری ها ، این احتمال وجود دادر که آنها از اعقاب عیلامیها باشند.
سلام
لينكي رو براتون ميذارم كه فكر ميكنم اطلاعات خوبي در زمينه سنگ هاي طرح شير بختياري ها داشته باشه ( اينكه چرا از طرح شير استفاده كردند كه به قول شما از لقب حضرت علي اومده و غيره)
http://www.iranica.com/articles/lion-tombstones
………………………………………………………
جواب: سلام. سپاس از شما.
يادم رفت تو كامنت قبلي بهتون بگم كه ايميلي رو چند ماه پيش دريافت كردم كه عكسي از سنگ قبرهاي شهر يا دهي بود تو روسيه يا يكي ديگر از كشورهاي حوزه درياي خزر كه نقش و نگار داشت و براساس شغل، نحوه فوت و … نقاشي ها انجام شده بود كه بسيار جالب بود شايد شما هم اونها رو ديده باشيد به هر حال اگه لازم داريد ميتونم براتون ايميل بفرستم.
سلام کار خوبی را شروع کردی اما خیلی محدود و کم ، تقاضا دارم بیشتر در مورد نقوش سنگ قبرها تحقیق و بررسی کنی و به موارد ذکر شده محدود نشی نقوش و نگارها در سنگ قبرها بسیار جالب و قابل تأمل میباشند و بررسی آنها در طول تاریخ و علت استفاده بر روی سنگ قبور می تونه موضوع جالب برای شما باشه. موفق باشید
…………………………………………
جواب: سلام. اين تحقيق را ادامه خواهم داد. سپاس.
سلام. عالی بود.تشکر .پایان نامه من بررسی نقوش سنگ قبرهای سلخوقی هستش.ارشد گرافیک دانشگاه تهران ام.از همه عزیزان می خواهم کمکم کنین وهمکاری.ایمیل منmostafanazariii@gmail.com
منتظر پیام و فایل های ارسالی شما دوستان هستم.
……………………………………………………………………………
جواب: سلام به شما. با بنده تماس بگیرید. 09123144795
یادن رفت بگم…اگه راجع به هر دوره ای باشه یا هر منطقه ای باشه همچنان کمک خوبیه.متشکرم.
……………………………………………………………………………
جواب: سلام به شما. با بنده تماس بگیرید. 09123144795
سلام عالی بود
………………………………………………………………………………………………………………………..
جواب: سلام. سپاس.
سلام.
در زمینه مزارهای بختیاری و خصوصا تنوع رنگی آنها به مطالب خوبی اشاره فرمودید ؛ بکاربری رنگ در بنای مزارها را میتوان به مولفه ای از زندگی این مردمان ارتباط داد ؛ یعنی(طی معادله ای نامتعارف و هم ، متعارف!) از روی عنصری که علی الظاهر ، نمادی از “مرگ” و نیستی است ؛ به کشف عنصری از “زندگی” رسید.
دقیقا ! بکاربری رنگ در مزارهای بختیاری ؛ خبر از یک عادت مهم این مردمان می دهد : ” اهمیت دهی ویژه به مقوله ی رنگ ” . عادت – خصلتی که در انتخاب و استفاده از جذبه مند ترین رنگ از میان طیف خیال انگیز رنگها ، خود را نشان میدهد .
بعد ، همینطور که موی مطلب را می شکافیم به دانستنی های بیشتر و جالب تری از زندگی این مردمان می رسیم. دانستنی هایی که از روی نماد “مماتشان” ، درباره ی “حیاتشان” دریافته ایم ( و چه تضاد شور انگیزی را تجربه میکنیم!)
دانسته هایی عام تر چون: قواعدی عرفی که مردمان این قوم ، در مقوله ی رنگ ، در بین خود ابداع کرده و پذیرفته اند. نظیر این قاعده که از سنین کودکی تا جوانی ، از رنگهای درخشنده و روشن ؛ و در میانسالی و پیری از رنگهای مات و تیره در پوشش ( مشهودتر در پوشاک زنان قوم) استفاده میکنند. و هرچند این قاعده ی نانوشته ، کمابیش در بین سایر اقوام و ملل ، پذیرفتنی و قابل اجراست ولیکن شاید آنچه قوم زاگرس نشین را در تعامل با این قاعده ، متمایزتر میکند ؛ وفاداری و پایبندی خاص به این قاعده است.
و ذره ای خاص تر چون این : در اسباب و وسایل زندگی شان ؛ بخصوص مواردی که تولید خودشان است همچون : آویزه ی اسپند دانه ( لوزی شکل ، و دارای ماهیت اعتقادی رفع بلا و چشم زخم ) و آویزی بنام ” شیر دَنگ” ( نواری شکل ؛ با ریشه هایی آویزان ؛ و باوری قشنگ که منجر به بافتش ، توسط بانوی هر سیاه چادر میشود) نیز تنوع رنگی کم نظیری ؛ سراغ گرفتنی ست.
( مطمئنا، گفته های بالا را خود ، واقفید . ولی از آنجا که اهمیت مشاهده ، کمتر از مطالعه نیست ؛ من هم برای یادآوری خودم ، آنچه مشاهده گر بودم را در این فضای انیس ؛ نگاشتم)
سلام ارش عزیز
من میخوام در مورد نماد شناسی روی سنگ قبرها بدونم مثلا طرح شانه و ایینه نماد دفن شدن یک جوان بود.اگر اطلاعاتی دارید یا سایتی میشناسید معرفی کنید.ممنونم
………………………………………………………………………………………………………………..
جواب: سلام. اطلاعات که دارم. اما در این رابطه بهتره حضوری صحبت کنیم.
درود بر شما و خسته نباشید
مطالب بالا بسیار زیبا و جالب هستند و از قضا قبل از دیدن این سایت و آشنایی با مطالب ذکر شده موضوع پایان نامه ارشد اینجانب بروی نماد و نشانه هاو تمثیلات سنگ قبرها می باشد . امیدورام بتوانم از شما در این پروژه کمک بگیرم و مرا راهنمایی بفرمایید.
………………………………………………………………………………………………………………………….
جواب: سلام. با کمال میل در خدمت خواهم بود.
سلام استاد چقدر مطالب جالبي چقدر خوب كه اين تجربياتتان را در اختيار ديگران مي گذاريد
من هم سالهل قبل در روستاي مادري به قبرهايي نمادين برخوردم و در اينجا
http://www.e-zarei.blogfa.com/post-13.aspx
مطلب و عكسي از آنها گذاشتم. روستايي است در همدان
………………………………………………………………………………………………………………….
جواب: سلام. وبلاگ شما را دیدم و از اینکه به نمادهای حکاکی شده بر روی قبرها توجه کردید، خیلی خوشحالم. اما راستش از این نمادها که بر روی قبرها دیدید، تقریبا در همه جای ایران هست. اما در مکان هایی از ایران، قبرهایی هست که منحصر به فردند و قابل تامل بیشتر.
بله دقيقا از پست شما متوجه شدم كه اين نمادها خيلي معمولي است و آن توضيحات و قبرها خيلي خاص تر. تنها از باب شگفتي اين را نوشتم و خوشحالي از اينكه كساني هستند كه دقيقتر و موشكانه تر به آن مي پردازند.
…………………………………………………………………………………………………………………………
جواب: سلام. امیدوارم همیشه موفق و پیروز باشید.
سلام
بسیار بسیار مطالب جالب و خواندنی بود و اسمش هم بسیار خوبه “نمادهای دیگر سو” ممنون از این همه سخاوت در نشر معلوماتتون
یه نکته ای که من تو این تصاویر دیدم بالاخص همین مورد آخر در سنگ قبرهایی که مربوط به زنان میشه از المان های دینی و مذهبی استفاده نشده و به نظر میاد بیشتر نمادهای اسطوره ای بکار برده شده ” ممکنه این صرفا یه برداشت شخصی باشه ” ولی این برای من بسیار قابل توجه ـه
بازم ممنونم قطعا من بیشتر وقتتون رو خواهم گرفت
……………………………………………………………………………………………………………………….
جواب: سلام. در خدمتم.
سلام آقای نور آقایی
من برای تکمیل پروژه دانشگاه نیاز به مطالبی در باره نمادهایی که بر روی سنگ قبر ها دارم.تا بحال مطالبی جمع آوری کردم اما خب برخی از نمادها هستند که در اکثر سنگ قبرهای قدیمی ایران مشاهده می شود اما مفهوم و معنایه درستی از آنها ارائه نشده.
موضوع من بررسی توصیفی نقوش سنگ قبرهای مجموعه شیخ احمد جام در تربت جام است. بر روی این سنگ قبرها نمادهای متفاوتی است از جمله سرو که در برخی سنگها ساده و برخی دیگر با تزئینات گیاهی خاص ایران همراه شده است.که با توجه به تاریخچه ی این نماد ها در کشورمان ایران می توان حدس زد که چرا این نقوش بر روی سنگها حک شده با مطالعه کتاب در سایه سرو نوشته آقای مهدی تمیزی که همین امسال منتشر شد بیشتر می توان به این موضوع پی برد.
اما نقشهایی بر روی سنگ ها وجود دارند که همه جا هستند اما تعریفی ندارند مثل قیچی.شانه.و… البته با اطلاعات میدانی که از گفته های مردم منطقه جمع آوری کردم متوجه معانی ساده و عامیانه ای شدم.از شما خواهش دارم اگر اطلاعاتی در مورد توصیف این نماد ها و دلیل حک آنها وجود داره بمن کمک کنید تا بتونم تحقیق کامل تری ارائه بدم.
…………………………………………………………………………………………………………………
جواب: سلام. فکر کنم لازمه که حضوری با هم حرف بزنیم. تماس بگیرید 09123144795 تا قرار هماهنگ کنیم. موفق باشید.
با سلام. توسط نشر رسم، کتابی در باره سنگ آرامگاه ها منتشر شده است:
خبر در سایت میراث فرهنگی:
http://www.chn.ir/NSite/FullStory/Video/?Id=108969&Serv=4&SGr=32
ویدئوگرافی در سایت آپارات:
http://www.aparat.com/v/6faZC
……………………………………………………………………………………………………………
جواب: سلام. خیلی هم خوب. سپاس از اطلاع رسانی.
سلام تحقیق خیلی خوبیه منم تشویق شدم در این زمینه تحقیق کنم. کتاب آقای تناولی هم میخونم . امیدوارم یه روز کتاب شما رو در این زمینه بخونم.
………………………………………………………………………………………………………………….
جواب: سلام. امیدوارم موفق باشید.
جناب آقای نور آقایی عرض سلام و ادب دارم خدمتتون من تازه با شما و پژوهشتون آشنا شدم نمیدونم شاید تا به الان پژوهشتون تمام شده باشه ولی در کل بهتون تبریک میگم به خاطر دید زیبایی که دارید. بنده هم دانشجوی کارشناس ارشد باستان شناسی هستم و در حال حاضر دارم روی پایان نامم با موضوع کتیبه های کوفی کار میکنم دنبال کتابهایی با موضوع نمادها هستم اگر لطف کنید و در صورت مطلع بودن کتابی رو بهم معرفی کنید ممنونتون میشم.
…………………………………………………………………………………………………………………………..
جواب: سلام. کتاب های خوبی در رابطه با نمادشناسی در ایران چاپ شده. تماس بگیرید تا بنا به نیازتون خدمتتون معرفی کنم.
سلام ،در برخی مناطق لرستان سنگ قبرهای مربوط ب دهه چهل و پنجاه شمسی با نقش آینه و شانه و گاهی قیچی دیدم ،آیا این پیشینه تاریخی دارند یا مربوط ب همون برهه هستند
………………………………………………………………………………………………………………………………..
جواب: سلام. دقیقا جواب سوال شما رو نمی دونم.
با سلام مجدد،من کارشناس معماری هستم و در دانشگاه علوم پزشکی شاغلم ،،ولی علاقه زیادی ب باستان شناسی دارم ب نظرشما اگر برای ارشد این رشته رو بخونم امکان این ک در پروژه های تحقیقی و پژوهشی و یا حتی سایت های باستان شناسی فعالیت داشته باشم هست؟منظورم اینه ک بازار کاری این رشته چطور هست(ن لزوما از لحاظ اقتصادی)
………………………………………………………………………………………………………………………………..
جواب: سلام. راستش من فرد کناسبی برای جواب دادن به سوال شما نیستم. باید از یک باستان شناس بپرسید و زندگی و آینده خودتون رو مد نظر قرار بدید. موفق باشید.
سلام دوباره
برگشت به پاسخ شما در این جمله: وبلاگ شما را دیدم و از اینکه به نمادهای حکاکی شده بر روی قبرها توجه کردید،
بهتر است به جای حکاکی شده، نقر شده بیاید، از آن بهتر کنده شده است.
همچنین در این لینک نام کتاب‌های بسیاری را که از اتفاق در همین دهه اخیر درباره موضوع گور‌نگاره‌های ایران منتشر شده‌اند می‌توانید ببینید.
http://opac.nlai.ir/opac-prod/search/bibliographicSimpleSearchProcess.do?simpleSearch.value=%DA%AF%D9%88%D8%B1%E2%80%8C%D9%86%D8%A8%D8%B4%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7+–+%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86–&bibliographicLimitQueryBuilder.biblioDocType=BF&command=I&simpleSearch.tokenized=true&classType=0&pageStatus=0&bibliographicLimitQueryBuilder.useDateRange=null&bibliographicLimitQueryBuilder.year=&documentType=
……………………………………………………………………………………………………………………………………
جواب: سلام. سپاس از لطفتون.
خواندم ، کیف کردم و یاد گرفتم.
رنگی بودن سنگ قبرها و جدا شدن از سیاه و سفید و خاکستری سنگ قبرها به شدت برام جالب بود.
………………………………………………………………………………………………………….
جواب: سلام. ارادت.