رابطه‌ي ميان «سر» و «شاخ» از آن‌جا كه شاخ بر روي سر قرار دارد نيازي به توضيح ندارد. اما پاسخي كه در اين‌جا به دنبال آن هستيم از اين پرسش است كه آيا رابطه‌اي ميان «سرور» به معناي «بزرگ»، و «شاخ» وجود دارد يا خير.
لازم به ذكر است اين سوال در ادامه‌ي تحقيق «كنگره‌هاي تخت جمشيد» كه منجر به شناخت «خدايان شاخ‌دار»، «معابد شاخ‌دار» و «شاهان شاخ‌دار» شد، برايمان مطرح است.
در واقع مي‌خواهيم بدانيم كه آيا در زمان‌هاي دورتر به فرد شاخ‌دار (خداي شاخ‌دار، شاه تاج‌دار، يا پهلواني با كلاه خود جنگي كه دو شاخ بر روي آن قرار دارد)، سرور مي‌گفتند؟
در لغت‌نامه دهخدا ذيل واژه‌ي «سَروَر» آمده است: مهتر و رئيس و بزرگ و خداوند. ذيل واژه‌ي «سروزَن» آمده است: شاخ‌زن. ذيل واژه‌ي «شاخ‌دار» هم آمده است: صاحب شاخ، با سرو، ذوقرن.
متوجه مي‌شويم كه واژه‌هاي «سرو» و «شاخ» مي‌توانند به جاي هم به كار روند. حتي وجود تركيب‌هايي همچون «سر شاخ شدن» از ارتباط دو مفهوم «سر» و «شاخ» با يكديگر سخن مي‌گويد.
در كتاب «پژوهشي در تاريخ اسطوره‌اي ايران»، نويسنده متذكر ميشود كه: “واژه «سرور» در زبان اوستايي به معناي «شاخ‌دار» ترجمه شده است كه در اين صورت بايد تركيبي از «سٍرو + وَرَ» باشد كه لفظا به معناي «دارنده شاخ يا شاخ‌دار» است.
نگارنده با رجوع به كتاب «فرهنگ واژگان گويش‌هاي ايراني» متوجه شدم كه «سٍرو» در زبان بختياري به معني «شاخ» است.
«شاخ» در «اوستايي» به صورت Sru و Srva و در پهلوي به صورت Sruv و Sru آمده است. همچنين نام اژدهاي شاخ‌داري كه گرشاسب وي را از پاي در مي‌آورد و ذكر آن در «مينوي خرد» آمده است، «سروور» saruvar يا sarwur بوده است.
جالب اينكه در زبان «استوني»، شاخ (Horn) به صورت Sarv، در زبان «فنلاندي» به صورت Sarvi و در زبان «مجاري» به صورت Szarv آمده است.
اما «ور» (بخش دوم سر+ور) به چه معني است:
1- از عبارتي همچون «ور جمكرد» و بر اساس اسطوره‌هاي مربوط به جمشيد (جم)، «ور» را ميتوان باغ يا محيطي شبيه باغ دانست.
2- «ور» به معناي آزمايشي است كه در ايران باستان در محاكم برقرار بوده تا راستي از ناراستي بازشناسانده شود. از جمله‌ي اين آزمايش‌ها نوشيدن آب آميخته به گوگرد (سوگند خوردن) و گذشتن از ميان آتش بوده است. همچنين بد نيست بدانيم كه دو نوع «ور سرد» و «ور گرم» متداول بوده است.
3- «ور» بنا به لغت‌نامه دهخدا به معناي «تخته‌ي درس كودكان» و «تعليم دادن و درس دادن» هم بوده است.
4- «ور» به معني ساحل، كنار، بر و به معناي «پهلو» هم هست: ور دل كسي نشستن.
5- «ور» به معني حرارت هم وجود دارد.
6- «ور» به معني سوي و جهت و طرف: اين ور، آن ور
7- «ور» به صورت پيش‌وند بر سر اسامي مي‌آيد و معني «بر» مي‌دهد: ورانداز، ورشكست
8- «ور» به صورت پيش‌وند بر سر افعال مي‌آيد و معني «بالا» مي‌دهد: ور جستن.
9- «ور» گاهي به صورت پس‌وند در اسامي مي‌آيد و معناي صاحب و دارنده از آن استنباط ميشود: پيشه‌ور (صاحب پيشه)، تاج‌ور (صاحب تاج)، سخن‌ور (زبان‌آور)، هنرور (خداوند هنر)، جانور (صاحب جان)
از همه‌ي معاني «ور» كه در بالا ذكر شد، تنها مورد آخر (شماره‌ي 9) در تركيب «سرور» مي‌تواند جاي بحث و گفتگو را باز بگذارد. از اين منظر «سرور»، «كسي كه داراي سر است» معني مي‌دهد كه ما را به جايي نمي‌رساند. اما اگر ما سر (كه احتمالا تغيير يافته و كوتاه شده‌ي «سرو» باشد) را به معناي شاخ بگيريم (با توجه به مستندات بالا)، آيا «سرور» كه ما امروزه مفهوم بزرگ و رئيس و خداوند را از آن استنباط مي‌كنيم، شاخ‌دار و داراي شاخ معني نميدهد؟
آرش نورآقايي
منابع:
– پژوهشي در تاريخ اسطوره‌اي ايران (بر اساس مطالعات تطبيقي در اساطير ايران و هند)، بررسي و تحقيق مران جواد زاده، تهران، نيك‌پندار، 1387
– فرهنگ واژگان گويش‌هاي ايران، غلام‌رضا آذرلي، تهران، هزار كرمان، 1387
– ريشه‌هاي هند و اروپايي زبان فارسي، منوچهر آريان‌پور كاشاني، اصفهان، جهاد دانشگاهي اصفهان، 1384
– لغت‌نامه دهخدا
– فرهنگ لغات معتبر
دیدگاه‌ها
سلام،وقت بخير
فكر ميكنم يكي از دلايلي كه باعث ميشه كه مطالبي به اين جذابيت رو بنويسيد، منابع خوبيست كه در اختيار داريد. البته وقت گذاشتن و مرتب كردن موارد هم خودش، هنريه.
در هر صورت جالبه.خسته نباشيد.
موفق باشيد
جناب آرش نور آقایی درود بر شما
نوشتار اسطوره ی آرش را خواندم و بر پایه ی آن نوشتار دیگری نوشتم و نوشتار شما را بررسی کردم به سایت تا لار گفتمان هخامنشیان بیایید و در آن عضو شوید تا بیشتر با هم گفتگو کنیم تا از دانش شما بهره مند شویم
با سپاس
ســـــرو : نماد ایـــــران
پس اگر «سـرو» به معنای «شـاخ» باشد ارتباطی نیست میان نماد ایران و شــاخ؟!!!
آیا در فرهنگ ايران باستان سرو نشان اهورا مزدا و نيلوفر نماد آناهيتا نیست؟
ملتها هر كدام نماد مخصوص به خود دارند مثلا يك كشور مثل لبنان درخت سدر و كشور ديگري با برگ درخت ديگري با يك حيوان نماد خود را مشخص نموده است که آن را در پرچم اشان هم منعکس کرده اند . برخي كشورها هم هستند كه نماد خود را به پرچم نبرده اند ولي براي آنها محترم است از اين نظر تقريبا براي همه ملت ها ميتوان يك نماد ملي به حساب آورد كه از آن ميان برخي حيوان و برخي ديگر گياه و جماد هستند.
نماد ملي ايرانيان سرو است
در نگاره هاي تخت جمشيد نیز بارها به اين نشان برخورد كرده ایم
چه رابطه ای میان نام درخت سرو و سرو=شاخ است؟
درخت سرو زيباترين و خوش قامت ترين درخت است كه بار هم نميدهد و از تعلق آزاد است از اين رو آن را نماد آزادگي هم خوانده اند
(((از تعلق آزاد است… نماد آزادگی: آیا این جملات ما را به یاد آریا، آریه، اینرانویچ و ایران نمی اندازد؟؟!)))
« ايرانويچ واژه‌ای به زبان پهلوی است كه از نام اوستايی ائيرينه وئيجه Airiyana.Vaejah گرفته شده كه به معنای خاستگاه يا مركزيت يا محل تمركز ائيری‌ها است و ائيريه واژه اوستايی به معنای آزاده است و نامی‌ست كه به طبقه اشراف و سلحشوران اين قوم اطلاق می‌گردید. اين واژه در منابع هندی آريه و در كتيبه‌های هخامنشی نيز اريه ناميده شده که امروزه آریا نامیده می‌شود.»
اين درخت همچنين هميشه سبز است و هيچگاه خزان ندارد
مقاومت خوبي در برابر خشكسالي دارد ولي مهمتر از آن اين كه در برابر توفانها سخت مقاومت مي كند . سخت ترين توفان درختان ديگر را مي شكند اما سرو تا روي زمين خم ميشود اما هرگز كمرش نمي شكند . اين امر براي ايرانياني كه در برابر يورش اقوام مهاجم تسليم شده ولي ماهيت خود را رها نكرده اندمثال خوبي است. از اينها گذشته دير پايي و عمر دراز سرو و مقاومت آن در برابر آفات هم مهم است .
گویند كه زردشت دو درخت سرو كاشت كه يكي در فريومد و ديگري در كاشمر بود سرو كاشمر را متوكل عباسي از سر بغض بريد و به خواهش زردشتيان توجه نكرد . او. ميخواست از تنه آن كاخي در بغداد براي خود بسازد ولي پيش از آن، فرشته مرگ زود تر از درخت به بغداد رسيد و متوكل را به جهنم برد . امروزه اما گویند درخت سرو هزار ساله اي در ابركوه پابر جاست كه مورد عنايت اهالي است. (آیا تا اکنون باقی مانده است؟)
كاشت درخت مقدس است و داير كردن پرديس (فردوس) مقدس بوده است البته آن نخلي هم كه امروزه در بخشهاي مركزي ايران به هنگام عزاي امام حسين بلند مي كنند شكلي ار سرو است كه سخن در اطراف آن فراوان است و جاي تحقيق دارد. ايرانيان همه ساله در روز خور با خداي خود پيمان مي بستند كه تا سال ديگر يك سرو خواهند كاشت زيرا سرو نماد مقاومت در برابر سرما هم بود.
و اکنون:
حال که سرو و شاخ را یکی دانستیم و سرور و بزرگ را برگرفته از سرو و شاخ میدانیم باز هم نمیتوانیم ارتباطی میان سرو، ایران و خونیرث پیدا کنیم؟؟
درود بر همگی
از دیگاه من سرور به معنی شاخ دار درست است چون شاخ نیز از نمادهای بسیار کهن اقوام آریایی است و نشان فره ی ایزدی است بعدها نوشتاری در این باره خواهم نوشت
و اما سرو: همه ی درختان سوزنی نماد ایرانیان هستند به مانند شمشاد و صنوبر و نام دیگر صنوبر ناژ است می توانیم بگوییم درخت نماد دینی قدرتمندی برای ایرانیان است چه میوه دار به مانند انار و چه بی میوه به مانند درختان همیشه سبز .سرور به معنای مهتر و آقا می باشد در حالیکه چنین معنایی در سر و وجود ندارد
نیلوفر جان با عرض معذرت ولی شمشاد و صنوبر، سوزنی برگ نیستند
درود بر همگی
منظورم درختان همیشه سبز از گونه ی کاجها بود حال به هر شکل که باشند . شمشاد سوزنی نیست اما گستره ی برگهایش خیلی کم است بر عکس چنار . از یاد آوری شما سپاسگزارم
در ادبیات پارسی درختان بلند بالا بسیار مقدس هستند شاید به این دلیل که به آسمان نزدیکترند .
اما درخت سرو نماد شاخص ایرانیان است . در جمله ی بالا به جای شمشاد صنوبر درست است
سلام … خوشحالم که از طریق دوستتان جناب طهمورثی با این وب سایت پربار آشنا شدم … این آدرس در خاطرم خواهد ماند … موفق باشید
موضوعاتی که برای تحقیق انتخاب می کنی خیلی جالب توجه است. آدمی را به خود جذب می کنه. چند ساعت است که سایتت را دارم میخونم. مثل آهن ربا منا جذب کرده.
قابل تقدیری
…………………………………………………………………………
جواب: سلام به تو ليلا. سپاس از لطفي كه داري.
ضمن تشكر از تحقيق شما. در مورد اينكه واژه سرور اقتباسي از سروور اوستايي باشد با شما مخالفم چون بهر اول واژه سرور فارسي يعني سر در فارسي امروزي به معني سالار و بزرگ و يا مهتر است و در پهلوي هم سر و در اوستا سار مي گفتند.مثلا اسار يا اسر به معني بدون سرور يا بدون سالار است كه صفت يا لقب مردمي بوده كه در شانزدهمين سرزمين مزدا افريده مي زيستند.
ظاهرا علاقه اي زياد به ريشه يابي واژه ها داريد. كتاب پژوهشي در تاريخ اسطوره اي ايران هم منبع بسيار جالبي است كه به آن اشاره كرديد. اين كتاب نكات زيادي دارد و به ريشه افسانه هاي ما مي پردازد كاري كه كه اسطوره شناسان ما از آن غافل بوده اند.
………………………………………………………………………………………………………………………
جواب: سلام. سپاس از شما.
وحشتناک جالب بود!
……………………………………………………………………………………………………………..
جواب: سلام. سپاس که مطالعه کردید.