امروز وقتی به خانه برگشتم بر روی میزم بسته‌ای بافتم که از کرمان برایم پست شده بود. هدیه‌ای بود از یکی از همسفران سفر اخیر چین.

دکتر عباس مسعودی، کتابش را برایم فرستاده بود. عنوانش این است:  بازشناسی باغ ایرانی - باغ شازده

کتاب توسط «موسسه علمی و فرهنگی فضا» به چاپ رسیده است و تا جایی که در ذهنم مانده قبلا یک کتاب از این انتشارات با عنوان «معماری و موسیقی» مطالعه کرده‌ام.

حالا به این بهانه قصد کردم کتاب‌هایی که در رابطه با «باغ ایرانی» در بازار کتاب ایران یافت می‌شود و بنده از آن‌ها اطلاع دارم در این‌جا معرفی کنم:

- بازشناسی باغ ایرانی - باغ شازده، عباس مسعودی، تهران، نشر فضا، ۱۳۸۸

- باغ ایرانی، نویسندگان مهدی خوانساری، محمدرضا مقتدر، مینوش یاوری؛ ترجمه مهندسین مشاور آران، تهران، سازمان میراث فرهنگی ئ گردشگری، دبیرخانه همایش بین‌المللی باغ ایرانی، ۱۳۸۳

- باغ ایرانی حکمت کهن منظر جدید: این کتاب به مناسبت برگزاری نمایشگاهی به همین نام در موزه هنرهای معاصر تهران در پاییز ۱۳۸۳ منتشر شد. ناشر این کتاب انتشارات موزه هنرهای معاصر تهران، موسسه توسعه هنرهای تجسمی است.

شرح یک خاطره: کتاب باغ ایرانی حکمت کهن منظر جدید اولین کتابی است که من در رابطه با «باغ ایرانی» مطالعه کردم و اتفاقا از نمایشگاه آن نیز بازدید کردم. یادم هست که این کتاب را به قیمت ۲۰۰۰۰ تومان خریدم و از روی آن اولین مطلبم با عنوان «باغ ایرانی» را برای شماره‌ی ۳۳ مجله‌ی «همشهری جوان» در بخش «رازهای سرزمین من» نوشتم. در خاطرم هست که ۵ مرتبه متن را ویرایش کردم تا «رضا مختاری»، دبیر بخش «رازهای سرزمین من» آن را پذیرفت. حق‌التحریری که بابت آن نوشته گرفتم دقیقا ۲۰۰۰۰ تومان بود. بعد از آن در حدود ۴۰ شماره برای «رازهای سرزمین من» مجله‌ی «همشهری جوان» مطلب نوشتم. حالا این مجله چاپ می‌شود ولی بخش «رازهای سرزمین من» ندارد. بعضی از نویسندگانی که برای «رازهای سرزمین من» می‌نوشتند حالا برای مجله‌ی «سرزمین من» به سردبیری «رضا محتاری» مطلب می‌دهند. برخی دیگر از نویسندگان مجله‌ی «سرزمین من» از همکاران بنده در «خبرگزاری میراث فرهنگی» بودند. بنده تا به حال دو مرتبه برای این مجله مطلب نوشتم که چاپ شده و بارها نیز به‌اشان مشاوره دادم. کم‌کاری بنده در این مجله به این علت بود که دبیر تحریریه‌ی مجله‌ی «ایرانا» بودم و … تا بعد ببینیم چه می‌شود.

- باغ ایرانی، حسین سلطان‌زاده (اگر اشتباه نکنم)، دفتر پژو‌هش‌های فرهنگی (از سری کتاب‌های «از ایران چه می‌دانم؟»)

- باغ‌های ایرانی و کوشک‌های آن، دونالد ویلبر، ترجمه‌ی مهین‌دخت صبا، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، ۱۳۴۸

به غیر از این کتاب‌ها، تا جایی که بنده اطلاع دارم مقالات بسیاری درباره‌ی باغ ایرانی منتشر شده است. از جمله:

- شکل‌گیری باغ سلطنتی پاسارگاد و تاثیر آن بر باغ سازی ایران، دیوید استروناخ، فصلنامه علمی، فنی، هنری اثر، ترجمه کامیار عبدی، سازمان میراث فرهنگی کشور، شماره ۲۲ و ۲۳، چاپ تهران.

۱- برخی از دوستان و همکاران بنده می‌دانند که حدود ۵ سال است در سفرهایم به اطراف ایران، به دنبال نمادهای سنگ‌قبرها بوده‌ام و بدین منظور از قبرستان‌های بسیاری دیدار کرده‌ام و عکس گرفته‌ام. قصد داشتم و دارم که حاصل این سفرها و عکس‌ها و برداشت‌ها را روزی در یک کتاب منتشر کنم.

۲- چند ماه پیش هنگامی که در قفسه کتاب‌های نشر «مرکز» ولگردی می‌کردم نگاهم به کتابی افتاد که چنین مشخصاتی داشت: سنگ قبر، پرویز تناولی، ویراستار فرهاد بابایی، تهران، بن‌گاه، ۱۳۸۸/

همان‌طور که متوجه شدید هنرمند محترم، پرویز تناولی یک کتاب نفیس در زمینه علاقمندی بنده به چاپ رسانده است. با این حال رویکرد من به قبرستان کمی با کار استاد تناولی متفاوت است و هنوز قصد ندارم که پروژه‌ام را تعطیل کنم.

۳- از آن‌جا که شاید به دلیل فعالیت‌ها و مشغله‌هایم چاپ و انتشار این کتاب به تعویق بیفتد و از آن‌جا که هر از گاهی ایمیل‌هایی از طرف دانشجویان و علاقمندان به این موضوع برایم ارسال می‌شود و خواستار اطلاعات هستند، تصمیم گرفته‌ام از این به بعد دریافت‌هایم در این زمینه را همراه با عکس در بخش تازه‌ای که در سایت به وجود آورده‌ام و آن را «نمادهای دیگر سو» نامگذاری کرده‌ام، قرار دهم. قابل ذکر است که قبلا یک متن به همراه عکس با عنوان «سنگ‌افراشته‌های مزارها در ایران» نوشته‌ام که آن را در همین بخش سایت قرار می‌دهم تا خوانندگان محترم با پیشینه‌ی فعالیت‌هایم در این زمینه آشنا شوند.

۴- اگر کسی عنوان بهتری برای بخش «نمادهای دیگر سو» سراغ دارد، از ابراز ایده‌اش خوشحال خواهم شد.

۵- برای این‌که با نوشتارهای این بخش از سایت آشنایی پیدا کنید، برای شروع چند قبر از یک قبرستان را مورد تحلیل قرار می‌هیم:

این عکس را در استان خوزستان و اگر اشتباه نکنم در نزدیکی شهر مسجد سلیمان گرفته‌ام. موضوعاتی که در این قبرستان جالب توجه است عبارتند از:

۱- در تحقیقات میدانی که درباره‌ی قبرستان‌ها انجام داده‌ام، در هیچ یک از دیگر استان‌های کشور به غیر از خوزستان (و گاهی در استان فارس)، یا به عبارت دیگر در هیچ یک از اقوام دیگر به غیر از بختیاری‌ها، با سنگ ‌قبرهای رنگی مواجه نشده‌ام. به گمانم این موضوع می‌تواند در مردم‌شناسی این مردم، پارامتر مهمی تلقی شود.

۲- مسلمان بودن و حتی شیعه بودن متوفی‌ها با توجه به مساجد (مساجد دو مناره یا گلدسته دارند) در سنگ‌قبرها مشخص است.

۳- مرد بختیاری با توجه به سنگ مزارش، اسب‌سوار، دلیر (همتای شیر)، شکارگر و مبارز (همراه با اسلحه و شمشیر) نشان داده می‌شود.  اگر کسی با فرهنگ بختیاری‌ها آشنا باشد می‌داند که اسب تا چه اندازه در فرهنگ آن‌ها و مخصوصا در مراسم عزاداری اهمیت دارد. بختیاری‌ها، در مراسم عزاداری اسب فرد متوفی را «کُتَل» می‌بندند. نزدیکی فرد متوفی و اسب (معمولا به رنگ سیاه) در نمادهای سنگ قبر ما را به یاد داستان سیاوش می‌اندازد. شکارچی بودن مرد بختیاری از فرهنگ کوچ‌نشینی آن‌ها برای ما سخن می‌گوید. شاید خواننده محترم فکر کند که اولین سنگ قبر از چپ، فردی را نشان می‌دهد که در حال مبارزه با شیر است. این‌طور نیست، بلکه مرد متوفی همتا و هم‌زور با شیر در نظر گرفته شده و در این تصویر با شیر مبارزه نمی‌کند. دلیل این ادعای بنده بر این اساس استوار است که شیر در این سنگ قبر به رنگ زرد است و شیر زرد در فرهنگ بختیاری شیر مسلمان است و باید به او احترم گذاشت. لازم به ذکر است که بختیاری‌ها شیرها را به دو نوع کافر و مسلمان تقسیم‌بندی می‌کنند. دلیل دیگری که شیر را مسلمان فرض کرده‌ام، ریش‌دار بودن شیر است. این شیر نمادی از حضرت علی است و باز هم شیعه بودن فرد متوفی در این سنگ مزار را مشخص می‌کند.

۴- یکی از سنگ قبرها مربوط به یک بانوی متوفای بختیاری است که لباسی به رنگ سیاه بر تن دارد و در میان دو گل ایستاده است. این‌گونه قبر مردان و زنان از هم تمیز داده می‌شود.

۵- موضوع جالب دیگری که از این سنگ‌قبرها می‌توان استنباط کرد، حضور زندگی و تحرک در تصویرهاست. در واقع اگر فراموش کنیم که تصاویر مربوط به سنگ قبر است، هیچ‌گونه غم و اندوهی از آن‌ها مشخص نمی‌شود. بانوی بختیاری در میان گل به سمت ما می‌نگرد و طریقه‌ی ایستادنش گونه‌ای از طنازی، اصالت و صلابت را نشان می‌دهد. مردان در حال انجام وظیفه‌اشان (وظیفه‌ی روزانه‌اشان) هستند و حیوانات در تصاویر هم در حال جهش و دویدن دیده می‌شوند.

۶- بنده با بختیاری‌ها در استان خوزستان بسیار تماس داشته‌ام و می‌دانم که آن‌ها دوست دارند خود را از اعقاب کوروش و سلسله هخامنشیان بدانند و به واقع هم پاسدارهای آداب و رسوم قدیمی ایران‌زمین به شمار می‌روند. با این جملات می‌خواهم توجه شما را به موضوع جالبی جلب کنم. اگر به مقبره‌های شاهان هخامنشی در «نقش رستم» توجه کنید، متوجه می‌شوید که دارای سه بخش است. در بخش پایینی معمولا چیزی وجود ندارد. در بخش میانی مقبره‌ی شاه وجود داشته و در بخش بالایی گونه‌ای از مراسم آیینی و مذهبی شاه روایت شده است. در این تصاویر هم سنگ قبر به سه بخش تقسیم شده. در بخش پایینی فقط نام کسی که این سنگ قبرها را ساخته، آمده است (که در تحلیل ما از این منظر اهمیت چندانی ندارد). در بخش میانی به گونه‌ای شخص متوفی و شخصیت او را می‌بینیم. و در بخش بالایی مذهب و مرامی که متوفی به آن وفادار بوده، مشخص است. می‌خواهم عرض کنم که سنگ قبر بختیاری‌ها تقلیدی است از مزار هخامنشیان که در طول زمان تغییراتی هم در آن‌ رخ داده است.

آرش نورآقایی 

دوستانم و کسانی که به این سایت رجوع می‌کنند، می‌دانند که در حال تحقیق بر روی موضوع “چگونه بشر از هفت به هشت رسید؟” هستم. حتی یک بخش با همین عنوان در این سایت به وجود آورده‌ام تا نوشتارهای مختلف مربوط به این موضوع را در آن قرار دهم. باید بگویم برخی از نوشتارهایی که تا به حال ارائه کرده‌ام مربوط به «هفت پیکر» نظامی بوده است. جالب این‌که دیروز با یک کتاب آشنا شدم که انگار همه‌ی تفکراتم در این مورد را یک‌جا گردآوری کرده و به چاپ رسانده و البته این کار را مدت‌ها قبل از این‌که من به فکر این تحقیق بیفتم، انجام داده است. من این کتاب را تهیه کردم تا در تحقیقم از آن استفاده کنم (قبلا از وجود چنین کتابی مطلع نبودم)، ولی وقتی کتاب را ورق زدم متوجه شدم هرچه را که می‌خواستم بگویم قبلا در این کتاب گفته‌ شده. مشخصات کتاب این است:

تحلیل هفت پیکر نظامی، محمد معین، تهران: معین، ۱۳۸۴/

حالا تنها امیدواری و برگ برنده‌ی من این است که دنبال فلسفه و در حقیقت دنبال جواب سوالی باشم که مطرح کرده‌ام. تا ببینم چه می‌شود…

قبلا هم شبیه این اتفاق‌ برایم افتاده است. از جمله این‌که، چند ماه بعد از این که کتاب “عدد، نماد، اسطوره” را تمام کردم و به چاپ رسید، به یک عنوان کتاب در بازار برخورد کردم که مشخصاتش این است:

راز اعداد، آنه ماری شیمل، ترجمه‌ی فاطمه توفیقی، قم: دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۸۸/

نتیجه: با معرفی این دو عنوان کتاب، یک جور خودزنی کرده‌ام. اما از طرفی، برایم جالب است که رقبای من بزرگانی همچون «محمد معین» و «آنه ماری شیمل» هستند. مطمئنم که نوشتارهای بنده در مقابل این‌ دو نفر هیچ نیست، اما حداقل برای انتخاب موضوعاتی که بنده را وارد چنین فضای رقابتی کرده، خوشحالم.

در حال بررسی وجه‌ تسمیه نام شهرهای استان خوزستان هستم تا در کتابی که به معرفی استان خوزستان خواهد پرداخت از آن استفاده کنم. به همین دلیل چند کتابی که در بازار وجود دارد و به معنا و پیشینه‌ی نام شهرهای ایران پرداخته است را در این‌جا معرفی می‌کنم. شما هم می‌توانید به این فهرست بیافزایید.

۱- پژوهش در نام شهرهای ایران، پژوهش و نگارش ایرج افشار سیستانی، تهران، روزنه، ۱۳۷۸ (کتاب قابل توجهی در این زمینه است)

۲- وجه تسمیه شهرهای ایران، غلامحسین توکلی مقدم، میعاد، ۱۳۷۵ (بنده تا به حال فقط جلد ۱ این کتاب را دیده‌ام و فکر نمی‌کنم که جلد‌های بعدی آن به چاپ رسیده باشد. در جلد ۱ از حرف «الف» تا  حرف «ت» مورد بررسی قرار گرفته است.)

۳- وجه تسمیه شهرها و روستاهای ایران، مهرالزمان نوبان، تهران

۴- لغت‌نامه‌ی دهخدا و لغت‌نامه‌‌های دیگر

دیروز کتاب “عدد، نماد، اسطوره” چاپ شد و به دستم رسید.
بدین‌وسیله از کسانی که در این کتاب با بنده همکاری نمودند کمال تشکر را دارم. این دوستان حقیقی و حقوقی عبارتند از:
مریم مشهوری آذر، منصوره ابراهیمی، سیمین بهزادی‌پور، مریم حصارکی، ژاله کاظم‌زاده، ماندانا نوران، پرتو حسنی‌زاده، الهام طاهری، طاهره حسن‌زاده، منوچهر بهروان، ابراهیم مقدم، حمیدرضا مشیر، امیرحسین ابراهیم‌پور، خبرگزاری میراث فرهنگی، انجمن خانه فرآوران ایران.

به احتمال بسیار، این کتاب از روز شنبه (۵ روز آینده) در کتاب‌فروشی‌ها در دسترس خواهد بود. انتشارات «ققنوس» و شهرکتاب «ساعی» حتما این کتاب را عرضه خواهند کرد. قیمت هم ۵۵۰۰ تومان است.

متاسفانه تنها ۱۰ عدد از این کتاب به صورت رایگان در اختیار بنده قرار گرفت و شاید نتوانم این کتاب را به دوستان عزیزم هدیه کنم و قبلا از اظهار لطف همه‌ی‌ شما سپاسگزارم.

“حاجی‌بابای اصفهانی” نام کتابی است که این روزها دوباره می‌خوانمش. قبلا ترجمه‌ی دیگری از این کتاب را خوانده‌ام اما این کجا و آن کجا. این کتاب آن‌قدر شیرین و در عین‌حال واقع‌گرایانه نوشته شده، که به نظر بنده، نخواندنش یک نقص است. قصد دارم مطلبی درباره‌ی این کتاب بنویسم.

این نسخه‌‌ای که هم اکنون در دست دارم بسیار نایاب است و بنده آن را به قیمت ۴۰۰۰۰ تومان (در سال ۱۳۸۸ تازه با ۵۰۰۰ تومان تخفیف) خریده‌ام.

مشخصات کتاب: سرگذشت حاجی بابای اصفهانی، نوشته‌ی جیمز موریه، به تصحیح سید محمدعلی جمال‌زاده، موسسه چاپ و انتشارات امیرکبیر، ۱۳۴۸

سفرنامه‌ها اغلب حاوی مطالب بسیار جالبی هستند که ذهنیت و تصاویر مفید و قابل توجهی از مکان‌ها و مردمان روزگاران ارائه می‌دهند. از این‌رو بنده سعی می‌کنم سفرنامه‌های کسانی که به ایران سفر کرده‌اند و حتی ایرانیانی که به کشورهای دیگر سفر کرده‌اند را جمع‌آوری کنم.
برخی از این کتاب‌ها را که در کتابخانه‌ام دارم معرفی می‌کنم و شما هم در صورت امکان به این فهرست اضافه کنید:

پی‌نوشت:من می‌دانم که تعداد بسیار زیادی سفرنامه نوشته شده و در همین کتابی که در شماره ۲۳ ذکر کرده‌ام، نام خیلی‌هایشان آمده. اما غرض من این است که توضیح مختصری در رابطه با برخی از سفرنامه‌ها بدهیم تا اگر کسانی به دنبال مطلب خاصی هستند بتوانند به این سفرنامه‌ها رجوع کنند و زودتر به نتیجه برسند.  

ادامه مطلب …

امروز به کتاب‌فروشی نشر چشمه رفتم. قصد خرید کتاب را نداشتم، اما مرض خرید کتاب همیشه و همه جا با من هست. نیم‌ساعت اول را در همان فضای کوچک نشر چشمه پرسه زدم و جلوی خودم را گرفتم. اما بعدش دیدم نمی‌توانم از خیر برخی اندیشه‌های چپانده شده در قفسه‌های بی‌جان این کتاب‌فروشی بگذرم، پس حدود ۲۰۰۰۰ تومان کتاب خریدم. نام یکی از آن‌ها «فکرهای اصلاح نشده» است. کتاب آن‌قدر برایم جالب بود که ۲ ساعته تمامش کردم.

در هنگام خواندن کتاب متوجه شدم که نوع نوشتار نویسنده -که قبلا هرگز نامش را هم نشنیده بودم- با نوشته‌های خودم در کتاب «آموختن را نیاموخته‌ایم» شباهت دارد. وقتی که در کتاب‌فروشی بودم، لای این کتاب را باز کردم و یک متن کوچک را خواندم و با خودم گفتم این کتاب به من ایده می‌دهد و بعد از خواندنش برایم اثبات شد که اشتباه نکرده بودم.

به برخی از جملات این کتاب دقت فرمائید:

آن‌چه بوده‌ای وابسته به ژنتیک بود، آن‌چه خواهی شد را سیاست تعیین می‌کند - بگو یک ملت به چه چیزی می‌خندد، تا بگویم آماده است خونش را برای چه چیزی بریزد - من ایمانم را به «کلمه» از دست داده بودم، سانسور آن را به من پس داد - گهگاه ترس برم می‌دارد که همین حالا هم در بهشت‌ام - بهای آزادی پایین می‌آید به محض این‌که تقاضا بالا می‌رود - اگر دولتی خود را در معرض تهدید یک فکر کوچک ببیند، پیداست که آن فکر بزرگ است و آن دولت کوچک - کتاب دوست توست، چون خریدنی است - خواب فروید را دیده‌ام، معنایش چیست؟ - جنایت (جنایت‌کار) معاف از مالیات است - همه خیر ما را می‌خواهند، نگذارید آن را ازتان بگیرند - حتی موش‌ها و گربه‌ها هم میلیون‌ها سال است که وجود دارند، آیا این هم‌زیستی است - توجیه آدم‌خوارها: “آدم‌ها گاوند”

مشخصات کتاب: فکرهای اصلاح نشده، گزیده آفوریسم‌ها، استانیسلاو یرژی لتس، گزینش و ترجمه امید مهرگان

اگر اشکالی نداشته باشد، این مرتبه می‌خواهم یک کتاب از خودم که دیروز بعد از چاپ به دستم رسید را در این‌جا معرفی کنم.

این کتاب را حدود چهار سال پیش نوشتم و دیگر به چاپ و انتشار آن فکر نمی‌کردم، تا این‌که اتفاقی افتاد و نهایتا برای چاپ کردنش اقدام کردم.

موضوع کتاب در رابطه با عدد «فی» (این با عدد پی فرق دارد) است و فکر نوشتن آن، بعد از خواندن کتاب «راز داوینچی» به ذهنم خطور کرد. در این کتاب، ابتدا به اثبات ریاضی و هندسی این عدد در سری‌‌های ریاضی و اشکال هندسی پرداخته‌ام و سپس نمود آن را در طبیعت بازگو کرده‌ام.

شما با خواندن این کتاب، نمود عدد فی را در معماری، نقاشی، دنیای گیاهان، بازار سهام، بدن جانوران، سلامتی انسان، الهیات، کیهان، موسیقی و … درک خواهید کرد.

مشخصات کتاب: شناخت عدد طلایی، گردآوری آرش نورآقایی، تهران، افق دور، ۱۳۸۷، ۹۶ ص، مصور، ۱۲۰۰ تومان 

کتاب‌های بسیاری در مورد تاریخ ایران در بازار کتاب موجود است. با این حال یک کتاب خوب و ارزان را معرفی می‌کنم.

تاریخ ایران باستان، محمود حریریان و دیگران، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، چاپ ششم: تابستان ۱۳۸۷

ویژگی‌های این کتاب: فقط ۱۶۵ صفحه است. قیمتش ۱۶۵۰ تومان است. افراد معتبری آن را نوشته‌اند.

بد نیست بدانید که این کتاب شامل ۴ بخش است: “بررسی اجمالی مشخصات طبیعی ایران” به قلم دکتر محمود حریریان، “خلاصه‌ای از باستان‌شناسی پیش از تاریخ ایران” به قلم دکتر صادق ملک شهمیرزادی، “تاریخ اساطیری ایران” به قلم دکتر ژاله آموزگار، “تاریخ و تمدن ایلام باستان” به قلم دکتر نادر میرسعیدی.