معرفی کتاب “سفر برگذشتنی”

مشخصات کتاب:

سفر برگذشتنى (پابه‌پاى ناصرخسرو بر جادهٔ ابريشم به مناسبت هزارمين زاد روز او)
محمدرضا توكلى صابرى
جلد ١ و ٢، نشر قطره، تهران ١٣٩٣

…………………………………………….

سفربرگذشتنى شرح سفر دكتر توكلى صابرى در سال ١٣٨٢ به مناسبت هزارمين سالگرد تولد ناصرخسرو است. دكتر توكلى صابرى براى اولين بار مسير سفر ناصرخسرو را به تدريج در طى هفت سال رفته و از روستاها، شهرها و كشورهايى كه ناصرخسرو گذر كرده و از مزارها، مساجد، كليساها، كاخها، قلعه‌ها، دژها و زيارتگاه‌هايى كه ناصرخسرو بازديد كرده، عكس و فيلم گرفته و گزارش خود را از اين ديدارها نوشته است.

ناصرخسرو اولين كسى است كه سفرنامه حج نوشته است. و در هزاره پس از وى كسان بسيارى چه از كشورهاى اسلامى و چه از اروپا، آمريكا، آسيا، و استراليا به حج رفته و گزارش سفر خود را نوشته‌اند، اما نه تنها ناصرخسرو در اين كار پيشرو بوده است، بلكه سفرنامه او از هر نظر برجسته تر از همه اين  سفرنامه ها است.

ناصرخسرو آثار گوناگونى در زمينه شعر، فلسفه، اخلاق، و دين دارد، اما مهمترين اثر ناصر خسرو سفرنامه وى است كه در آن سفر خود را از مرو به مكه و سپس به قاهره و سرانجام بازگشت خويش را به بلخ شرح مى‌دهد. او با برادرش و غلامى هندو از بيش از صد شهر عبور مى كند و از شرايط و اوضاع و احوال سفر يادداشت‌هائى بر مى‌دارد. علت سفر نيز خوابى است كه وى در سن چهل و دو سالگى مى بيند و تصميم مى گيرد كه از شغل دبيرى در دستگاه سلجوقيان استعفا دهد و به حج برود.

در مدت سه سالى كه ناصرخسرو در قاهره بوده است براى بار دوم و سوم باكشتى به حج مى رود. در سفر چهارم به  مكه، ناصرخسرو چند ماه در آنجا مى‌ماند سپس به بلخ بر مى‌گردد. سفر او شش سال و هفت ماه و بيست و دو روز طول مى‌كشد و با حساب مسيرهاى فرعى شامل سه هزار فرسنگ مى‌شود.

سفرنامه نتيجه يادداشتهاى روزانه ناصرخسرو در هنگام سفر است. وى به هنگام سفر آنچه را مى ديده و مى شنيده است، همانند يك گزارشگر امروزى، بر كاغذى مى نوشته است و قصد عمده او ثبت وقايع و رويدادها و مشاهدات خود براى هموطنانش بوده است.

توكلى صابرى  پس از هزار سال گزارشى از اين سفر در اين مسير را مى دهد و نشان مى دهد كه  جهان در اين هزاره چه دگرگونى هائى پيدا كرده است و مردمان چگونه زندگى مى كنند. از آنچه ناصرخسرو ديد چه چيزهائى بر جاى مانده و چه چيزهائى از بين رفته، و چه چيزهاى نوين ديگرى به جاى آنها آمده است.

نويسنده مى نويسد: «مسيرى را كه ناصرخسرو طى كرد اكنون در قلمرو ده كشور قرار دارد كه ميان برخى از اين كشورها جنگ در جريان بود، برخى با همسايگان خود در جنگ بودند، دو كشور افغانستان و عراق هم اكنون تحت سلطه نيروهاى آمريكا هستند و فلسطين نيز در اشغال اسرائيل است. براى طى اين مسير مى بايست از همه اين كشورها رواديد گرفت. بعضى از اين كشورها اگر مهر ورودى كشور ديگر را روى گذرنامه مى ديدند آن  مسافر را به كشور خود راه نمى دادند.

توكلى صابرى به شرح مشكلات سفر خود مى‌پردازد كه به كلى با مشكلات سفر ناصرخسرو متفاوت بوده است.

وى مى نويسد: «مشكلات سفر من با مشكلات سفر ناصرخسرو بسيار متفاوت بود. در زمان او ناامنى راهها به علت وجود راهزنان بى‌شمار و تهيه آب و غذا مهمترين دغدغه يك مسافر بود. من اين مشكلات را نداشتم، اما در عوض گرفتن رواديد از كشورها و مزاحمت  ماموران امنيتى درون اين كشورها مشكل بزرگ من بود. جهانى كه من ديدم سريعتر حركت مى كرد. در زمان ناصرخسرو سفر حج پياده و يا با اسب وشتر انجام مى‌گرفت. چند سده بعد افراد ثروتمند مى توانستند در كجاوه و هودج و تخت روان به حج بروند، اما هنوز سفر حج كارى بسيار مشكل، طاقت فرسا، و خطرناك بود. سپس كشتى هاى بخارى مسافرين را به حج مى بردند. با ورود اتوموبيل به سرزمين عربستان سرعت سفر بيشتر شد. كمى بعد سفر سرعت بيشترى گرفت زيرا هواپيماى جت مسافران را به حج مى برد.

عصر من همه امكانات مادى و رفاهى پيشين را بسيار بهتر و بيشتر داشت و مسافرت سريعتر بود. اگر از زمان ناصرخسرو زنگوله شتران و آواى ساربانان سكوت صحراى حجاز را مى شكست و فضولات چهارپايان ردپا و نشانه عبور كاروانيان بود، اكنون سر و صداى موتورهاى جت و خودروهاى مختلف و گازهاى خفه كننده آنها، و زباله حاصل از مصرف بيش از حد جاى آنها را گرفته بود. اگر زبان بين المللى در زمان او زبان عربى بود، و حتى تا قرن ها بعد صحبت كردن به زبان هاى اروپائى در عربستان خطرناك بود، در زمان من حتى در سرزمين عربستان زبان انگليسى زبان بين المللى شده بود و زبان مشترك مسلمانان بود. در ابتداى ورود به جده قران، كتاب دعا، و مناسك حج به انگيسى و زبانهاى ديگر، از جمله عربى، به زائران داده مى شد. علايم راهنمايى در جاده ها و دستورها در خانه خدا به انگليسى هم بود. اگر در زمان او لباس و معمارى و فرهنگ اسلامى در سرزمينهاى مسير او حاكم بود، اكنون همه فرهنگ هاى جهان تحت تاثير فرهنگ غربى بود و بخش عظيمى از مسلمانان همانند غربيان لباس مى پوشيدند، غذا مى خورند، زندگى و حتى فكر مى كردند. نه تنها   بيشترمساجد و مكانهاى عمومى مسلمان را غربيان مى ساختند، بلكه معمارى آنها متاثر از معمارى غربى بود.

اما عصر من فرق ديگرى نيز با عصر آنها داشت. آمدن به حج آسانتر و ارزانتر شده و با آسايش بيشترى همراه بود و آن نيروى جسمانى و طاقت فرسا را نمى خواست. به همين جهت تعداد حاجيان از صدها نفر در زمان ناصرخسرو به ميليونها رسيده بود. حج هم از اين رو عمومى‌تر و مردمى تر شده بود. طيف هاى وسيعى از جمله مردان و كودكان و زنان، كه بعضى نيز باردار بودند، به حج آمده بودند. اگر ناصرخسرو درعربستان از شير شترنوشيدن و سوسمار خوردن شكايت داشت و مجبور بود گرسنگى بكشد، خوشبختانه من چنين نگرانى نداشتم چون آب و غذا فراوان و ارزان بود و دور تا دور خانه خدا غذافروشى هاى آمريكائى مانند هارديز، پيتزا هات، و برگركينك وجود داشت. راهها نيز بسيار هموار بود و خودروها مسافرين را با سرعتى بسيار بيشتر از زمانهاى گذشته به مقصد مى رساندند. حتى در عربستان اتوبوسهاى داراى تهويه زائران را از طريق بزرگراهها از شهرى به شهرى ديگر منتقل مى كرد. در منى و عرفات زايرين در چادرهاى داراى تهويه به سر مى بردند و در آن جا هم غذا و آب فراوان بود. اگر ناصرخسرو در سراسر سفر مجبور بود از شهرى به شهرى و در حمايت اميرى و يا شاهزاده اى سفر كند و ازكمك مالى آنها برخوردار شود من اين مشكل را نداشتم.

كتاب سفر برگذشتنى، سفرنامه اى در سفرنامه است، زيرا نه تنها شرح مفصلى بر سفرنامهٔ ناصرخسرو است، سفرنامهٔ حج نويسنده را نيز در بر دارد. در اين كتاب بخشهاى مبهم سفرنامهٔ ناصرخسرو روشن شده و براى اولين بار نكات مهمى در مورد سفرنامهٔ ناصرخسرو گزارش شده است. در اين كتاب خواننده با تغييراتى كه پس از هزار سال در اين مسير رخ داده است، آشنا مي‌شود. اين کتاب پرتو تازه‌اي بر سفرنامهٔ ناصرخسرو مي‌اندازد. براى كسانى كه مى خواهند ناصرخسرو را بشناسند و يا سفر نامه ناصرخسرو را بهتر بفهمند، كتاب بسيار مفيدى است.  برخى از اين عكسها براى اولين بار منتشر مي شوند.
دكتر توكلى صابرى در پايان اين مسير دراز سرانجام به ديدار مزار ناصرخسرو در يمگان در كوهستانهاى بدخشان رفته است كه آن نيز سفرنامه ديگرى است.

دیدگاه ها

  1. حلاج

    به این میگن یک کار درست و حسابی،یعنی از بیست،بیست.باید حتما و حتما مطالعه کرد.
    ……………………………………………………………………………………………………………………………….
    جواب: سلام. درسته رفیق. موفق باشی.

  2. جهانگرد کوچک

    بسیار سفر باید تا پخته شود خامی
    ……………………………………………………………………………………………………………………………….
    جواب: سلام. بله، خوب.

  3. خاطره

    مطمین هستم خیلی کتاب جالب و آموختنیه
    ایشالا مطالعه خواهم کرد
    ممنون از اطلاع رسانیت آرش جان
    ……………………………………………………………………………………………………………………………….
    جواب: سلام. ارادتمندم.

  4. مريم

    كار ارزشمندي كرده دكتر توكلي. ممنون از شما كه معرفي كردين حتما ميخونم
    ……………………………………………………………………………………………………………………………….
    جواب: سلام. بله، ایشون کار فوق العاده ای انجام داده.

  5. جهانگرد کوچک

    کتاب از سایت خود انتشارات قطره خریداری بفرمایید تخفیف هم دارد
    ……………………………………………………………………………………………………………………………….
    جواب: سلام. سپاس بابت اطلاع رسانی.

  6. شبنم ...

    « خدا قوت »
    باید سفرنامه یِ جالبی باشه
    و برام خیلی جالب بود که :
    « قرآن » به زبان هایِ انگلیسی و دیگرِ زبان ها ؛
    چاپ شده …
    تا حالا فکر می کردم که :
    فقط به زبانِ عربی ست …
    === === ===
    شاید این موضوع ربطی به این پُست نداشته باشه
    ولی چون برایِ خودم جالب بود
    بی مناسبت ندیدم واردِ حاشیه بشم …
    دیروز اتفاقِ جالبی افتاد
    تو مغازه ئی بودم که تلویزیون روشن بود و برنامه یِ فوتبال داشت …
    داشتند با مدیرِ محیط زیست صحبت می کردند
    آقائی واردِ مغازه شد و پس از اندکی درنگ گفت:
    فوتبالِ جامِ جهانی
    چه ربطی به « محیطِ زیست » داره !؟
    من هم بی درنگ با استفاده از اطلاعاتم در ارتباط با
    « یوز « و « زیست توپ »
    صحبت کردم .
    خیلی خوشحال بودم که ؛
    چنین اطلاعاتی دارم
    آقاهه هم گفت :
    چه جالب شما چنین اطلاعاتی دارید …
    راستش رو بخواهید
    خیلی ِ احساسِ افتخار بهم دست داد
    آدرسِ سایت شما رو به چند نفر که داخلِ مغازه بودند دادم
    تا بیشتر با « چیتبال » « زیست توپ » « یوز »
    آشنا شوند …!

    به امیدِ روزی که :
    این خبرها
    « جهانی » شود .

    « یا هو »
    ……………………………………………………………………………………………………………………………….
    جواب: سلام. زنده باشید.

  7. پرستو

    بسبار عالی و جالب به نظرمیرسه و کاربردی.باید مطالعه کرد/ممنون از اطلاع رسانیتون
    ……………………………………………………………………………………………………………………………….
    جواب: سلام. ارادتمندم.

  8. یک آشنا

    سلام آقای نورآقایی

    آیا شما مطلع هستید که در کشور جایی باشد که به عنوان بانک سفرنامه ، مجموعه اطلاعات و سفرنامه های مرتبط با ایران و ایرانیان ، در آنجا ثبت و ضبط شود. من مدتی است دنبال چنین منبعی هستم.اگر شما اطلاعی دارید ، من را راهنمایی کنید.
    ……………………………………………………………………………………………………………………………….
    جواب: سلام. کتابخانه ملی فهرست سفرنامه ها رو داره.

  9. باران پاييزي

    آقاي نورآقيي درود به شما و خدا قوت
    ببخشيد زير اين پستتون كامنت مي زارم ولي اين تيتر زيباي دنياي اقتصاد رو ببينيد
    http://www.donya-e-eqtesad.com/news/808677/
    ……………………………………………………………………………………………………………………………….
    جواب: سلام. سپاس از شما.

  10. سیما صادقیان

    سلام جناب نورآقایی من سیما صادقیان هستم. خانم سیمین ثقفی گفتند با شما تماس داشته باشم. سایت ما http://www.manahonar.com است .
    ما پنج شش ساله که در زمینه ی لباس ایرانی کار می کنیم.سعی می کنیم نماد و نقوش ایرانی را روی لباس های امروزی کار کنیم و لباس سنتی مناطق مختلف ایران را نمونه سازی کرده ایم. الان هم یک سری لباس آقایان با استفاده ازنماد های محلی ایرانی آماده داریم. دلمان می خواست اگر ممکن باشد در سطح وسیع تری کارهای ما به نمایش دربیاید و ارتباط بیشتری با مردم داشته باشیم .ساکن اصفهان بودن ما اجازه ی مطرح شدن در سطح وسیع تر را به ما نداده است هر چند که از طریق سایت با همه جا در ارتباط بوده ایم.خانم ثقفی گفتند شما می توانید در این مورد راهنماییمان کنید . با تشکر از لطف شما صادقیان 09138113316
    ……………………………………………………………………………………………………………………………….
    جواب: سلام سیما جان. زنده باشی. خیلی خیلی خوب بود. امیدوارم بتونیم با هم در تماس باشیم و کار کنیم. موفق باشید و پایدار.

  11. فریبا

    سلام
    بسیار جالب بود.
    سپاس فراوان .
    آنچه که شخصا در سفرنامه ی ناصرخسرو برای من جالب است دیدگاه فیلسوف مآبانۀ آمیخته به طنز ناصر خسرو در بیان روابط انسانی و عادات و فرهنگهای مختلف است. این طرز نگرش و بیان موجب شده تا این سفرنامه منشا متل ها و مثلهایی شود . مثلا داستان بقال خرزویل (مردی که ادعای داشتن همه جور اجناس را داشته اما پای عمل که میرسد هر قلم را میپرسند میگوید اینرا ندارم!) را خود ناصرخسرو بعنوان شخصیت قابل تعمیم به بسیاری از انسانها عنوان میکند واز آن مثل میسازد. یا مهمان نوازی مردی از اهالی دربند که وقتی ناصرخسرو از او میپرسد سوغات از حج چه برایت بیاورم درپاسخ میگوید اگر در راه بازگشت دوباره میزبانت شوم بهترین سوغات است، نمودی از میهمان نوازی ایرانیست.
    اما متاسفانه امروزه بدلیل پیچیدگی ارتباطات انسانی از یکسو و سهولت ارتباطات غیرمستقیم از سوی دیگر، روابط انسانی و پیامدهای آن کمتر در سفرنامه ها لحاظ شده و نمود می یابد. رفتارهای خالصانه و انسانی کمتر مورد توجه قرار میگیرند ، داستانهایی که در سفر از زبان اهالی بومی میشنویم را کمتر مکتوب میکنیم.و این شاید وظیفه ی تک تک ماست که موشکافانه تر به مقوله ی فرهنگها و ارتباطات انسانی در سفرها بپردازیم و برای مکتوب نمودن و ثبت آنها راهی بیابیم.
    ……………………………………………………………………………………………………………………………….
    جواب: سلام. دست شما درد نکنه برای نوشتن این متن.

  12. شفق

    من اعتراف می کنم وقتی اسم سفر می یاد اول از همه یه جمله تو ذهنم نقش می بنده:چه خوب که منابع مالیش تامینه
    ……………………………………………………………………………………………………………………………….
    جواب: سلام. یک کم باید فکرتون رو عوض کنید.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *