جستاري درباره‌ي كنگره‌هاي تخت جمشيد

دو نوع «كنگره» در تخت جمشيد ديده مي‌شوند كه از لحاظ شكل و طرح متفاوت از هم هستند، با اين حال شباهت‌هاي معنايي بسياري به هم دارند. موضوع نوشتار زير بررسي اين كنگره‌هاست.

نوع اول:

نوع اول كنگره‌هاي تخت جمشيد به شكل زير و به طرح زيگورات‌ها شبيه است. اين نوع از كنگره‌ها، كاخ‌هاي تخت جمشيد را به صورت يك دژ نمايش مي‌دهند و احتمالا برداشتي از كوه‌ها و دره‌ها هستند.

 

مي‌دانيم كه اين طرح حداقل از 5500 سال پيش در فلات ايران شناخته شده بود. شي‌ء زير از جيرفت به دست آمده است.

 

 ساخت اين‌گونه از كنگره‌ها بعد از هخامنشيان هم ادامه يافت و ما حداقل مي‌دانيم كه در زمان ساسانيان در ايوان بزرگ تاق بستان و در محوطه تخت سليمان هم از اين طرح استفاده شده است.

 

در تاج شاهان ساساني نيز طرح اين كنگره ديده مي‌شود. 

 

 

و حتي در تاج پهلوي دوم هم طرح اين كنگره وجود دارد.

 

جالب اين است كه در لباس ايل بختياري‌ (چوقا)، به طور كاملا واضحي طرح اين كنگره ديده ‌مي‌شود. برخي اعتقاد دارند كه واژه «چوقا» هم‌ريشه با همان واژه‌ي «چغا» به معناي «تپه و بلندي» است و مي‌دانيم كه نام زيگوراتي كه در نزديكي شهر شوش قرار دارد، «چغازنبيل» است. بختياري‌ها از عشاير ايراني هستند كه همواره در كوه و دره در حال كوچ مي‌كنند. بنابر‌اين مشخص است كه مسير ايل‌راهشان چقدر برايشان اهميت دارد و حتي برايشان مقدس است. در طرح لباس بختياري‌ها، نقش كنگره به سمت بالا سفيد، و به سمت پايين سياه است. اين موضوع مي‌تواند اين‌گونه تفسير شود كه كوه‌ها و بلندي‌ها كه آفتاب‌گير هستند روشن، و دره‌ها، سايه‌دار و تاريك نقش شده‌اند.

 

رابطه‌ي كوه و شاه را نگارنده قبلا در مقاله‌اي تحت عنوان «فر و كوه» شرح داده‌ام. از زاويه‌ي ديگر مي‌دانيم كاخ و تاج هر دو مربوط به شاه هستند كه طرح كنگره را در هر دوي آن‌ها مشاهده مي‌كنيم. از طرفي طرح كنگره در بالاترين نقطه كاخ و همچنين در بالاترين نقطه سر پادشاه (تاج) ديده مي‌شود. ديگر اين‌كه كارشناسان بسياري معتقدند كه تخت جمشيد و تخت سليمان محوطه‌هاي مقدس شمرده مي‌شدند و حتي مي‌دانيم كه شاه نيز موجودي مقدس بوده است. از همه‌ي اين‌ها نتيجه مي‌گيريم كه اين طرح كنگره طرحي پر اهميت و مقدس بوده كه در كاخ‌ها و معابد و تاجي كه بر سر شاه مي‌گذاشتند، ديده مي‌شود.

 

نوع دوم:

اما نوع ديگري از كنگره در تخت جمشيد ديده مي‌شود كه كمتر كسي به آن توجه مي‌كند.

 

نمونه‌‌اي از اين كنگره بر روي سقف قصر «مينوس» مربوط به 2000 تا 1450 قبل از ميلاد ديده مي‌شود كه بر اساس تفسير كارشناسان، آشكارا يك نماد سلطنتي بوده است. از اين كنگره (نماد) به نام شاخ‌هاي مقدس ياد مي‌شود.

 

 از بررسي هر دو تصوير بالا كه مي‌توانيم آن‌ها را «كنگره‌هاي شاخ مانند» بناميم، نتيجه گرفته مي‌شود كه: هر دو از نمادهاي سلطنتي و مقدس هستند و هر دو را بر بالاي قصر و كاخ نصب مي‌كردند.

گفته مي‌شود كه يكي از ويژگي‌هاي هنر ايلامي استفاده از شاخ حيوانات و همين‌طور حيوانات شاخ‌دار براي زينت ساختمان‌ها بوده است. در معبد چغازنبيل يكي از نماهاي ساختمان با يك شاخ بزرگ برنزي زينت داده شده بود. هم اكنون در ايران مكان‌هايي هستند كه از شاخ براي تزيين آن‌ها استفاده شده است. به منار زير كه به منار شمس مشهور است و در شهر خوي وجود دارد، توجه كنيد:

 

كلاه‌خودي كه دو شاخ بر روي آن وجود دارد، يكي از تجهيزات شايعي است كه معمولا آن‌ها را بر روي سر پهلوانان اسطوره‌اي و شاهان مي‌بينيم.

 

تقريبا همه‌ي تصاويري كه از گيل‌گمش در لرستان به دست آمده او را شاخ‌دار نشان مي‌دهد. ايزيس مصري و اسكندر مقدوني و كوروش انشاني نيز شاخ‌دار تصور شده‌اند. 

 

 

موضوع جالب ديگر اين است كه مي‌دانيم در قرآن، واژه‌اي با عنوان «ذوالقرنين» وجود دارد، برخي معتقدند منظور از ذوالقرنين، كوروش و برخي هم او را اسكندر مي‌دانند. البته به نظر مي‌رسد كه كسان ديگري هم هستند كه در طول تاريخ لقب ذوالقرنين داشته‌اند، اما مهم اين است كه ذوالقرنين را « دارنده دو شاخ» معني كرده‌اند. يعني همان چيزي كه از تصاوير بالا در ذهن خطور مي‌كند.

اكنون متوجه شديم كه اين نوع كنگره شاخ مانند همچون كنگره اولي، هم بر روي سر شخصيت‌هاي مهم ديده مي‌شود و هم بر بالاي قصرها و كاخ‌ها.

با توجه به تمام مواردي كه ذكر شد، يك حدس در مورد گنبد و مناره‌هاي مساجد وجود دارد و آن اين است كه گنبد و دو مناره، تداعي كننده همان «سر شاخ‌دار» باشند. اين موضوع چندان دور از ذهن نيست، چرا كه برخي از معابد بودايي‌ها را مي‌توان معابد شاخ‌دار دانست.   

 

 

آرش نورآقايي

دیدگاه ها

  1. مهدی فتوحی

    1- اولا آن تاج مال خانواده ی پهلوی نبوده و مال قاجار بوده. اگر در عکس های دوران قاجار دقیق شوی آن را بر سر مظفرالدین شاه می بینی. گویا این تاج را پیشتر محمد شاه قاجار برای اولین بار بر سر نهاده بوده. دراین نکته تردید دارم. اما در تاجگذاری مظفرالدین شاه . نه. مطمئنم که عکسی از او دیده ام با این تاج. بعد ها چون تمام تاجگذاری ها در کاخ گلستان انجام میشده و بر تخت طاووس، از این تاج هم به سبک قدیم استفاده کرده اند که اتفاقا دو شاخ هم هست.
    2-
    نکته ی جالب این که من تا به امروز در این نکته نیندیشیده بودم که این طرح پلکانی و دوشاخ هیچ ربطی به کوه و تپه ندارند. بلکه هر دو نمادی از شاخ اند. زیرا شاخ جدای از نماد جنسی زایندگی محفوظ در آن که خودش مبحث مستقلی است ، در تمام فرهنگ هندواروپایی نشان دفع بلا و چشم زخم و دوری از شومی است. حتا همین امروز در همین ایتالیا برای دور کردن شوری چشم با دست شاخ درست می کند. در فیلمی با بازی توتو ( آنتونیو د کورتیس ، کمدین معروف ) او که شورچشم است به هر جا می رود مردم برایش شاخ می کشند. همین دیروز من گردن بندی بر گردن یک نفر دیدم به شکل شاخ. در فیلم غریبه و مه بهرام بیضایی هم صحنه ای هست که زن وقتی بلایی به سرش می آید. یک شاخ به سرش می چسباند و ویله می کند. حال این شاخ می تواند تک باشد و یا جفت. به گمان من کلاه خود های مزین به شاخ هم بیشتر بر این مساله حکم می کنند. از سویی دیگر قهرمانان اساطیری ایرانی و ژاپنی هم کلهخود های شاخدار به سر می کرده اند و معمولا با شاخ حیواناتی که شکار می کرده اند برای خود تزئینات می آفریده اند. در روستاهای ایران هنوز هم بر سر در برخی خانه ها شاخ می بینی. در ضمن از اینکه کانسپت معماری مقبره ای ایرانی را کشف کرده ای بسیار به تو تبریک می گویم. زیباست. آن را گسترش بده. نظر قرصی است.
    3-
    نوعی کلاه میان عشایر رایج است از پوست حیوانات که ما قبلا در خانه داشتیم که شبیه همین تاج شاهان قدیم است. دو شاخ است و می توانی لبه های آن را تا کنی و گوشهایت را هم بپوشانی. حتما آن را هم دیده ای . عکسی از آن را هم در مقالهات بگنجان.

  2. مهدی فتوحی

    4-
    درباره ی لباس ایل بختیاری باید نکته ای را اضافه کنم و آن این که در کنار مضمون و طرح کوه و دره و یا شب و روز در این گونه لباس، یک مضمون یونگی خیر و شری نیز در آن نهفته است. دایره ی ماندالا راکه یادت می آید؟ این درونمایه در سنت مزدیسنان به صورت تازش اهریمن بر آفریده های اهورا هست و ریشه ای بس دیرین در فرهنگ ایرانی دارد. یعنی ثنویت قوای حاکم بر جهان که اتفاقا یکی از ریشه های بدبختی های ما هم در همین دوپاره دیدن جهان نهفته است. جا دارد با مطالعه ی نظر یونگ در این خصوص ، این طرح و نمادهای مشابه آن را بیشتر بررسیم.

  3. نسترن شیرازی

    سلام آرش جان!
    می خواستم بگم که کوهی در شهر بروجرد به نام چوقا وجود دارد که مردم به آن چوقا سرٍ خر میگویند البته نمی دونم چرا ولی نام اصلی آن چوقا ست. گفتم این رو بهت بگم شاید بتونه کمک کوچولویی بهت بکنه.

  4. فرزانه

    آقای فتوحی این عکس تصویر تاج پهلوی است که ربطی به دوره قاجاریه و تاج کیانی ندارد. این تاج به سفارش پهلوی اول ساخته شده است و امروز در موزه جواهرات ملی است.
    رضاشاه پس از رسیدن به سلطنت، حاضر نشد که از تاج کیانی (که مخصوص شاهان قاجار بود) برای تاجگذاری استفاده کند. لذا دستور ساخت این تاج را داد. این تاج توسط گروهی از جواهرسازان ایرانی زیر نظر سراج‌الدین جواهری (اصلاً اهل قفقاز) در سال ۱۳۰۴ خورشیدی ساخته شده‌است. بدنهٔ این تاج از طلا و نقره مرصع ساخته شده و در چهار طرف دارای گنگره پله پله به سبک شاهان ساسانی است. در ساخت این تاج ۳۳۸۰ قطعه الماس جمعاً به وزن ۱۱۴۴ قیراط، ۵ قطعه زمرد جمعاً به وزن ۱۹۹ قیراط و ۲ آنه، ۲ قطعه یاقوت کبود به وزن ۱۹ قیراط و ۳۶۸ حبه مروارید استفاده شده‌است. وزن تاج با احتساب کلاه مخمل داخلی حدود دو کیلو و هشتاد گرم است. این همان تاجی است که پهلوی دوم در جشن های تاجگذاری و 2500 ساله هم به سر گذاشت. تاج قاجاریه که به سفارش فتحعلی شاه ساخته شده است تاج کیانی بود که گرد تر از این بود و برخلاف این جقه داشت.

  5. فلاحی

    سلام اقای نور اقای وقتتون بخیر.دانشجوی صنایع دستی هستم چون عنوان پایان نامه ی من برسی موتیف لباس چوغا است گفتم شاید بتونید به من کمک کنید خوشحال می شم اگه با من تماس بگیرید.ممنون.
    …………………………………………………………………………………………………………………..
    جواب: سلام. در خدمتم. لطفا شما با بنده تماس بگیرید. فکر کنم این روالشه.

  6. فلاحی

    سلام اقای نور اقای .وقت تون بخیر.دانشجوی صنایع دستی هستم چون پایان نامم برسی پیشینه ی موتف منقوش روی لباس چوقا است خوشحال می شم اگه بتونید در این زمینه به من کمک کنید اگه تمایل داشتید با من تماس بگیرید …………………………………………………………………………………………………………………………………..
    جواب: سلام. در خدمت شما هستم. تلفن بنده: 09123144795

  7. فلاحی

    اقای نور اقای پس لطف کنید یه شماره تماس به من بدید در ضمن من اشتباها یه بار دیگه ارسال نظر کردم
    …………………………………………………………………………………………………………………………………..
    جواب: سلام. شماره ی من: 09123144795

  8. سعید

    با سلام
    مطلب جالبیست و درست.
    چند نکته می خواستم به عرض برسانم شاید بدرتان خورد
    1- در تمام تمدنهای باستانی جن ها دیو ها ، خدایان و افراد قدرتمند شاخدار تصور می شدند و شاخ نماد قدرت بود. می توانید در اینترنت سرچ کنید و عکس های زیاد و واضح تری اضافه بفرمایید.
    2- در زبان کردی واژه چغا به صورت چگا(کردی جنبوبی-ایلامی) و چیا(کردی شمالی) تلفظ می گردد که به معنای بلندی، تپه و قله کوه است.
    3- جالب اینکه در کردی به کوه، «شاخ» هم می گویند که ارتباط این دو واژه را نشان می دهد.
    …………………………………………………………………………………………………………..
    جواب: سلام. عید خان، خیلی خیلی جالب بود. سپاس. به این فکر کردم که احتمالا رابطه ای هست میان چغا و چکاد که در زبان فارسی که به معنای ستیغ کوه است.

  9. زهرا

    با عرض سلام
    از مطالعه این مطالب خیلی لذت بردم
    سپاسگذارم
    …………………………………………………………………………………………………..
    جواب: سلام. خوشحالم.

  10. حماسه

    با حرف های خانم فرزانه کاملا موافق هستم
    البته اگه ایشون این تذکر رو نمیدادند من اینکار رو میکردم
    با اینکه مطلب از ویکی پدیا کپی شده ولی کاملا بجا و مناسب بود
    …………………………………………………………………………………………………………………
    جواب: سلام. سپاس از شما.

  11. fatima

    از مطلب ارزنده شما بسیار استفاده کردم . برای یکی از پژوهش هایم می خواهم به آن ارجاع دهم.
    آیا این مطلب در جایی به چاپ رسیده است؟
    آیا می توانید منابع بیشتری درباره کلاه دو شاخ به من معرفی کنید؟
    ………………………………………………………………………………………………………………………………….
    جواب: سلام. فکر کنم یک مرتبه این مطلب در مجله “ایرانا” چاپ شده باشه. مطمئن نیستم اما. چون از نوشتن این مطلب مدت زیادی میگذره، از منابع بیشتر اطلاع چندانی ندارم.

  12. شهاب

    بسیار جالب. امیدورام به مشاهدات و تحقیقات خود در بررسی نقوش ایران ادامه دهید و آنها را منتشر کنید. اینجالب هم مطالعاتی را در مورد نقش های تخت جمشید انجام داده ام و به این نتیجه رسیده ام که طراحی تمام نقوش تخت جمشید کار یک نفر بوده است. هماهنگی بین جزئیات چهره ها و دستها و حالتهای افراد این نظر را تائید میکند.
    …………………………………………………………………………………………………………………………
    جواب: سلام. سپاس از توجه شما. امیدوارم موفق و پیروز باشید.

  13. سیما سلمان‌زاده

    عاااالی بود
    سپاس
    ………………………………………………………………………………………………………………..
    جواب: سلام. لطف دارید.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *